Het vergeten christendom – Philip Jenkins

Het christendom heeft een traditie van duizend jaar in het Midden-Oosten, Azië en Afrika, schrijft godsdienst-historicus Philip Jenkins. Maar er komt in snel tempo een eind aan de christelijke gemeenschappen in Egypte, Syrië of Libanon. Voor die mensen is de Arabische lente geen zegen.

Dynamisch en toch in gevaar

Mark Twain zei ooit dat de wereld zich al vaak heeft opgemaakt voor de begrafenis van het katholicisme, maar dat die steeds wordt uitgesteld, “om één of andere reden, zoals het weer”. Dat is ook de visie van Philip Jenkins, hoogleraar geesteswetenschappen aan de Pennsylvania State University en één van de gezaghebbende stemmen inzake religieuze geschiedenis. Hij koppelt een diepe historische feitenkennis aan een wereldbreed perspectief. Jenkins gelooft in de dynamiek en de veerkracht van godsdiensten. Maar over wat de Arabische lente betekent voor de kleine christengemeenschappen is hij pessimistisch. Deze revoluties kunnen heel gevaarlijk zijn voor de christenen in die landen, “de laatste overlevenden van de oudste kerken, uit de tijd van de apostelen”, voorspelt Jenkins in een nieuw voorwoord bij de Nederlandse vertaling van zijn boek.

 Egypte, Irak, Syrië

Meteen na het verjagen van president Moebarak in Egypte dook in de internationale pers een foto op van verbroederende moslims en Koptische christenen, gearmd zwaaiend met Bijbel en Koran. Van die eensgezindheid is niet veel meer over. Sindsdien zijn alweer ettelijke aanslagen gepleegd op Kopten. Idem dito in Irak, waar we zelfs een Vlaamse getuige hebben, pater Van Vossen, die against all odds al meer dan veertig jaar standhoudt in zijn katholieke kerk in Bagdad. In Syrië woont een aanzienlijke christelijke minderheid, die de steun geniet van de regerende Baathpartij en president Assad. Als dat systeem in elkaar stuikt, voorspelt Jenkins, dan zullen die christenen nergens in de buurt nog een uitwijkplek kunnen vinden. Wat hen wacht is ballingschap in Europa of Amerika. En dan zijn we weer een stap dichter bij een “christenvrij” Midden-Oosten, religieus zowel als etnisch gezuiverd. “Westerse diplomaten en politici zouden alles in het werk moeten stellen om dit te voorkomen” is de noodkreet van Philip Jenkins.

Oostwaartse mondialisering

Om de waarde en de betekenis van die nog-net-multiculturele wereld te schetsen duikt Jenkins diep de geschiedenis in, en wil de lezer duidelijk maken dat ons perspectief (het hart van de kerk ligt in Rome) historisch geen steek houdt. We moeten het zwaartepunt veel oostelijker leggen. Jenkins gebruikt daarvoor een middeleeuwse symbolische wereldkaart in de vorm van een bloem met drie blaadjes: Europa, Afrika, Azië. Het hart van de christelijke bloem is Jeruzalem. Hij schrijft over nestorianen en jakobieten, kristenen die de link met de Bijbelse roots nooit hebben verbroken, maar door de mainstream als ketters werden beschouwd.  Ze leefden in Noord-Afrika, Ethiopië, het huidige Syrië, Israel, Palestina, Libanon, Irak, de centraal-Aziatische republieken, tot India (Chennai) en Japan toe. Er IS al eens sprake geweest van geglobaliseerd christendom, is de stelling van Jenkins, maar die is na duizend jaar tenietgedaan.

Een voorbeeld: de stad Merv, in het zuiden van wat nu Turkmenistan is. Er blijft niets van over, maar van de zesde tot ver in de dertiende eeuw had Merv een rijke christelijke intellectuele traditie. “De geleerden van Merv beschikten over Oudsyrische versies van Aristoteles in een tijd dat deze teksten in West-Europa in het vergeetboek waren geraakt” merkt Jenkins schamper op. Er waren forse christencentra in (nu Turkse) steden als Efeze, Edessa (Urfa) of Ani (Diyarbakir). In Abessynië (Ethiopië) wemelde het van de kloosters en kerken; in de Sinaïwoestijn in Egypte kun je nu nog altijd het Sint Catharinaklooster gaan bezoeken.

Tijdelijke modus vivendi met de islam

Eeuwenlang hebben de christengemeenschappen overleefd temidden een vijandige omgeving, vooral van de islam. Dat lukte, meer nog, christenen hadden zelfs hoge intellectuele functies. Maar toch was het een harde strijd om te overleven. Tolerantie kon snel omslaan in vervolging. Jenkins heeft in dat verband kritiek op z’n bekende collega-godsdiensthistorica Karen Armstrong, die volgens hem te sterk de islamitische verdraagzaamheid in de verf zet. Twee keer is aan die aanwezigheid van miljoenen christenen een zware slag toegebracht. Eerst in de 14de eeuw, toen er een agressieve assimilatie kwam vanuit het Ottomaanse rijk. En de tweede keer rond de Eerste Wereldoorlog, met als tragisch dieptepunt de Armeense genocide van 1915.

Een verloren wereld

Jenkins probeert de geschiedenis zo concreet mogelijk te maken, en zoekt in veel hoeken verklaringen voor de teloorgang van de oude christenen: het dalende geboortecijfer, de macht van de vijandige overheden, de pest, tot zelfs de klimaatveranderingen in de 15de eeuw. Godsdiensten sterven niet echt, oppert Jenkins, ze gaan over in iets anders. En ook daarvan geeft hij prachtige voorbeelden. De moslims hebben zich terdege door die vroege christenen laten inspireren, qua bouwstijlen, rituelen, geschriften, gebruiken. Hij citeert zelfs een wetenschapper die beweert dat de Koran is overgeschreven van Syrisch-christelijke bronnen. Die auteur heeft weliswaar een schuilnaam aangenomen, uit vrees voor radicale moslimrepresailles…

Af en toe duikt er nog een bekende Midden-Oostenchristen op. Tarek Aziz, de minister van buitenlandse zaken van Saddam Hoessein heette eigenlijk Mikhail Yoehanna (Michael Johannes) en was van oorsprong een Chaldese rooms-katholiek. Suha, de weduwe van de Palestijnse president Arafat, is een christen. De Palestijnse politica Hanan Ashrawiook, net als de overleden auteur Edward Said en de filmregisseur Elia Suleiman. Maar het lijkt een aflopend verhaal, dat van de christenen in het Midden-Oosten. En als je de rijke geschiedenis van Philip Jenkins leest is dat verdomd jammer.

Kristien Bonneure

[“Het vergeten christendom” – Philip Jenkins. Nieuw Amsterdam, 2011]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s