De tuin van Tito – Korneel De Rynck en Frederik Buyckx

Korneel De Rynck neemt de trein van Belgrado naar Sarajevo, een ooit flitsende verbinding, en nu, vijftien jaar na de oorlog, voorzichtig heropend. Zijn persoonlijk reisverslag doorheen Servië, Kroatië en Bosnië getuigt van grote nieuwsgierigheid en empathie.
De “451”, een nieuwe oude trein

Joegoslavië was een treinland, en de lijn Belgrado-Sarajevo was voor de oorlog één van de drukste verbindingen. Drie treinen per dag in elke richting, een restauratiewagen, vijftien comfortabele wagons en een reistijd van zes uur. President Tito was een spoorfan, hij reisde met zijn persoonlijke Blauwe Trein, waarin hij alle groten der aarde van die tijd ontving.

In 1991 viel de verbinding stil, en pas sinds 2009 is de “451”, de lijn Belgrado-Sarajevo weer open. Achttien jaar, een paar oorlogen en honderdduizend doden later. Nu is er één trein per dag in elke richting, één restauratiewagen en amper twee wagons. Joegoslavië bestaat niet meer, en dus moeten de passagiers rekening houden met paspoortcontroles, andere kaartjesknippers, andere reglementen. Roken op de trein mag in Servië en Bosnië, maar niet in Kroatië! Elke nieuwe republiek spant een eigen locomotief voor de trein. Resultaat: negen uur reistijd, in plaats van zes. Maar de “451” rijdt weer!

Korneel De Rynck zit negen uur op die trein, en schrijft er een boek van 300 bladzijden over. Hij stapt dan ook geregeld uit om de oude steden en de nieuwe landen te verkennen, om met ontelbaar veel mensen te spreken en om gelijk de geschiedenis te vertellen. Hij doet dat met veel inlevingsvermogen en vooral veel nieuwsgierigheid. Af en toe komt de kleine jongen in hem boven, bijvoorbeeld als hij hengelt naar nog een stempel in zijn paspoort. De Rynck (°1986, Kortrijk, winnaar van de Vlaamse Scriptieprijs in 2008) was amper vijf toen de oorlog op de Balkan uitbrak.

Oorlogscabriolet

Vijftien jaar geleden werd de ene na de andere analyse gepubliceerd, over de oorzaken, het verloop en de mogelijke gevolgen van de oorlog. Daarna werd het relatief stil, tenzij er weer eens een oorlogsmisdadiger werd gevat en Kroatië of Servië weer een stapje dichter bij de EU zetten. Het is daarom heel verfrissend om te lezen over situaties en meningen in 2011.

Natuurlijk werkt de de oorlog door, dat is nogal wiedes. Ergens komt De Rynck een kalenderverkoper tegen die acht exemplaren met Servische heiligen in de aanbieding heeft, maar ook eentje met de vierkante kop van Ratko Mladic, die nu in Den Haag zit. Mensen vertellen gretig over hun “hardship” tijdens de oorlog, maar net zo graag de gitzwarte moppen, zo typisch voor de Balkan. Wat is een huis waarvan het dak is weggeschoten? Een cabriolet!

Onderwijs: wij en zij

Wat me vooral frappeert is het gesegregeerde onderwijs, in gebieden die nog gemengd zijn gebleven. “Two schools under one roof”. Aparte leraren, directeurs, ingangen. Ofwel zitten bijvoorbeeld Serviërs en Kroaten tegelijk in de klas, in andere delen van het gebouw. Of de ene groep krijgt ’s ochtends les, de andere ’s middags. Met een ander lesprogramma, in een “andere” taal.

Nog krasser treft De Rynck het aan in Vukovar, de kapotgeschoten stad aan de Donau, in het oosten van Kroatië. Hij bezoekt een gesplitste kindercrèche met een Servisch en een Kroatisch deel . Opnieuw twee aparte ingangen, twee directeurs. In principe kunnen de kindjes naar het andere deel kruipen om daar te spelen. Maar dat gebeurt niet. Het komt vaker naar voor in dit boek: openlijke vijandschap is er niet meer, ook de media hebben wat meer manieren gekregen. Maar de verschillende bevolkingsgroepen leven naast elkaar.

En toch samenwerking

Toch zijn er positieve signalen. Korneel De Rynck schrijft over de verbindende kracht van de muziek. Bijvoorbeeld het Exit-festival in Novi Sad, Noord-Servië, intussen zo groot als Werchter, waar bands uit heel ex-Joegoslavië (en de hele wereld) komen spelen. Of hij bezoekt een regionale rock-rally. Ook in de sport wordt samengewerkt, en er bestaat een supra-nationale loterij!

Zoals steeds loopt de economie voor op de verstarde politiek. Bedrijven in verschillende republieken werken samen, er kiemt een soort “econoslavië”. Iedereen ziet bijvoorbeeld de noodzaak in van vlot transport. Kroatië, Servië en Bosnië hebben “Cargo 10” opgericht, een nieuwe maatschappij voor internationaal vrachtverkeer via het spoor. En er is de fameuze “451”, de reizigerstrein waarmee Korneel De Rynck het traject Belgrado-Sarajevo aflegt. De trein verbindt mensen.

Natuurlijk is dat een ook een nostalgische trip, met heimwee naar de tijd van de Orient-Express zelfs. Tussen haakjes: in “Murder on the Orient Express” liet Agatha Christie “het” gebeuren in Vinkovci, ooit een internationale draaischijf van treinverkeer, nu wordt Korneel De Rynck getroffen door de enorme hal en de lege loketten.

Tito komt nooit terug

De schaduw van Josip Broz Tito hangt nadrukkelijk boven dit boek. De Rynck begint zijn boek in de tuin van Tito’s woning in Belgrado en eindigt met een gesprek in Sarajevo met de kleindochter van de Joegoslavische vader des vaderlands. Tussen die twee momenten heeft hij best veel mensen met heimwee naar de tijd van toen ontmoet. Maar de geschiedenis (en vooral de politici, zeggen bijna alle “gewone” geïnterviewden in dit boek) heeft er anders over beslist. “Joegoslavië als territoriale eenheid komt niet terug”, besluit Korneel De Rynck, maar “de politieke samenwerking, economische ruimte, sociale ruimte, communicatie en cultuur die in Joegoslavië bestond, komt terug”. Het lijkt erop dat de auteur veel hoop heeft geput uit z’n treinreis. Zijn verslag wordt nog sterker door de schitterende foto’s van Frederik Buyckx. Ik vind het tijd voor een tv-reeks. Na “Back in the USSR”, “Back in Yugoslavia”?

Kristien Bonneure

[De tuin van Tito. Een reis langs de spoorlijn Belgrado-Sarajevo. Korneel De Rynck en Frederik Buyckx. Uitgeverij EPO]

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s