Tranzyt Antverpia – Pascal Verbeken en Herman Selleslags

 

Een reis in het spoor van een joodse landverhuizer uit Polen, die in 1911 in Antwerpen op de SS Finland van de Red Star Lines inscheepte voor New York. De gelijkenis met vluchtelingen en mensensmokkelaars anno 2013 is treffend en beklemmend.
  • Een joodse snaak uit Polen

Mejr Ber, alias Berry, alias Benjamin Kopp, zo heette de jonge gast die in 1911 vertrok uit zijn dorp Nowe Miasto nad Pilica, dat nu in Polen maar toen nog in het Russische Keizerrijk lag. De Russische Revolutie moest nog komen, net als de Eerste Wereldoorlog, die de rest van de familie van Kopp zou opslokken.

Pascal Verbeken baseert zich op de -onuitgegeven-  memoires die Kopp zelf heeft geschreven, als oude man in Amerika. Hij reeg de baantjes aan elkaar, wou eigenlijk schrijver worden, maar studeerde uiteindelijk op zijn 31ste af als arts. Kopp werd huisdokter in een arme wijk van Brooklyn. In zijn memoires zitten grote gaten, en met de hulp van joodse archieven slaagt Verbeken er ook in om enkele onnauwkeurigheden recht te zetten, bijvoorbeeld dat hij bij inscheping in Antwerpen achttien was, en geen dertien of veertien, zoals hij zelf beweerde.

Niets nieuws onder de zon

Maar Verbeken citeert nauwelijks uit de oorspronkelijke tekst, wél uit de memoires van andere gelukszoekers. Dat is eigenaardig, want ik ben best wel nieuwsgierig naar de originele herinneringen van de hoofdpersoon van dit boek. Ook de vorm waarin Verbeken werkt, is wat geforceerd. Hij schrijft zestien brieven naar Kopp, met beschrijvingen van het nu. Maar hij verwerkt er ook veel geschiedenis in, en die maakte de landverhuizer ofwel zelf mee, ofwel gaat het om gebeurtenissen na zijn vertrek. Vreemd om hem te blijven aanspreken als geadresseerde.

Maar dat is vormkritiek. Inhoudelijk is dit een ijzersterk, interessant, actueel en relevant verhaal, waar je alleen uit kunt concluderen dat er niets nieuws onder de zon is. 

Onverwerkt joods verleden

Verbeken & Selleslags besluiten om de trip van Kopp over te doen. Ze reizen naar Polen om een glimp op te vangen van het joodse leven in 1911, “één van de laatste gloriejaren van Europa voor de oude wereldorde instortte”. Maar aangezien Polen hét Europese slagveld van de 20ste eeuw werd en de joodse Polen op 2% na uitgeroeid werden, levert de zoektocht naar concrete sporen niet veel op.

Verbeken bezoekt de geboorteplek van Kopp, een molenaarszoon en een stiekeme boekenwurm in Nowe Miasto. In dat stadje, ten zuiden van Warschau, was de helft van de bevolking joods, maar die leefde op gespannen voet met de katholieken. “Het joodse gemeenschapsleven bood een warm nest, maar verwijderde en isoleerde ook”. En dus zette Benjamin Kopp zijn zinnen op Amerika. Een oom die al eerder was geëmigreerd stuurde een vooruitbetaald Red Star Lines-ticket en alle nodige papieren. En toen begon de reis, met kar en paar en per trein.

Overigens, ook nu nog is de verhouding katholiek-joods in Polen “onverwerkt, toegedekt verleden”, zoals Verbeken een paar keer ondervindt. De grafstenen van de joodse begraafplaats in Nowe Miasto liggen als fundering onder een kasseiweg…

De grote en de kleine geschiedenis

Verbeken zet het wedervaren van de joodse kandidaat-emigrant Kopp in een ruimer historisch perspectief, hij maakt er het “verhaal van Benjamin Alleman” van, tot voorbij de Twééde Wereldoorlog, met een bezoek aan de nazikampen Treblinka en Auschwitz, ofwel in het Pools Oswiecim, waar de Antwerpse rederij Red Star Lines een bloeiend kantoor had tot aan de Tweede Wereldoorlog…

Op Geert Mak-achtige wijze weeft Verbeken grote en kleine geschiedenis door elkaar heen en haalt er ook beroemde schrijvers als Primo Levi of Isaac Bashevis Singer bij. Zelfs over een, met permissie, afgekloven onderwerp als Auschwitz-Birkenau, krijg je nieuwe inzichten, met name dat de hele stad gericht was op uitbuiting en uitroeiing, en niet alleen ‘het kamp’.

Mensensmokkel

Anno 2013 is Polen vaak al een immigratieland (voor nog goedkoper werkende Oekraïners en Wit-Russen, voor wanhopige Spanjaarden of Grieken), hoewel er nog altijd veel Polen buiten de landsgrenzen werken voor de kost. De ‘Poolse poetsvrouw’ en de ‘Poolse loodgieter’ zijn bijna pleonasmes geworden. Pascal Verbeken neemt zelf de proef op de som en reist naar Siemiatycze, het stadje in Oost-Polen waar nagenoeg alle Poolse gastarbeiders in België vandaan komen.

Tussenpersonen, “passeurs”, mensensmokkelaars, huisjesmelkers, corrupte ambtenaren en politieagenten bestonden een eeuw geleden ook al. Landverhuizers, toen en nu, zijn altijd kwetsbaar.

Migratiebusiness

Het grote verschil is dat emigratie een eeuw geleden legaal was. België subsidieerde zelfs de landverhuizers, dat was goedkoper dan uitkeringen te betalen. Red Star Lines was dan ook big business, blijkt uit het boek van Verbeken. “Het gemak waarmee jij naar Amerika kon migreren, is vandaag onvoorstelbaar”, spreekt hij Benjamin Kopp toe. Na de Eerste Wereldoorlog waren veel meer papieren en visa nodig.

In Antwerpen aangekomen, op de plek waar Benjamin Kopp op de SS Finland stapte naar de Nieuwe Wereld, zwerft Verbeken in de Seefhoek rond, die merkwaardig goed lijkt op de havenbuurten van een eeuw geleden, niet-begeleide minderjarige asielzoekers incluis. “Transitstad Antwerpen is meer dan ooit een terminusstad geworden. De 511.716 inwoners vertegenwoordigen samen 167 nationaliteiten”.

Selleslags

De bekende fotograaf Herman Selleslags reisde mee in het spoor van Benjamin Kopp en brengt het hedendaagse Polen in beeld, met veel oog voor de zelfkant van de samenleving. Onder de besneeuwde landschappen van Kopps jeugd vermoed je vele lagen geschiedenis.

[Tranzyt Antwerpia. Reis in het spoor van de Red Star Line van Pascal Verbeken en Herman Selleslags is uitgegeven bij De Bezige Bij]

[De foto’s zijn te zien op een expo in het nieuwe Red Star Line Museum over migratie -in de originele loodsen van de rederij. Dat opent de deuren op 28 september 2013]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s