Ceci n’est pas un Américain

In het MoMa in New York, ‘s werelds belangrijkste Museum of Modern Art, opent een grote tentoonstelling met werk van René Magritte, de eerste in dat huis sinds december 1965. “The mystery of the ordinary” toont de periode 1926-1938.

Tussen nu en januari volgend jaar zullen driekwart miljoen of meer mensen de bijna honderd schilderijen en tekeningen bewonderen, die van zowat overal op aarde aangevoerd zijn. Waarom houden Amerikanen van René Magritte, de schilder-burgerman uit Charleroi die het grootste deel van zijn leven doorbracht in Jette?

Al voor WO II

Een van de leukste stukken in mijn archief is een catalogus van het Moma uit 1939, die ik kreeg van mijn eminente gewezen collega Johan Janssens, die vaak in New York vertoefde, daar zelfs samen met Jef Lambrecht The Factory van Andy Warhol bezocht. O ja, Warhol, de koning van de pop-art, was dol op Magritte. Die zwart-witcatalogus “Art in our time” verscheen naar aanleiding van de tiende verjaardag van het Moma. De begeleidende tentoonstelling had één werk van Magritte, het mooie maar minder bekende ‘Mental Calculus’ uit 1931. De catalogus schrijft: “before one’s eyes the village of houses becomes a village of prisms and perispheres”. Magritte was toen 41 jaar…

Na 1939 hadden de Amerikanen, ook de kunstliefhebbers, eerst wel wat anders aan hun hoofd, maar in de jaren 50 groeide de populariteit van Magritte gestaag en reisde een constante stroom van schilderijen van Brussel naar de Verenigde Staten. In 1954 vulde Magritte het Belgisch paviljoen op de biënnale van Venetië waar toen al dichte drommen Amerikanen op af kwamen. Tussen 1947 en zijn dood in 1967 waren er verschillende Magritte-exposities in Amerikaanse galerijen. Wie waar dan ook een Magritte-expositie wil organiseren, moet Amerikaanse verzamelaars aanspreken. Het gebeurde een paar jaar geleden in de Liverpoolse Tate Modern.

Doe maar gewoon

Wat sprak en spreekt Andy Warhol en zo veel andere Amerikanen aan in het werk van een schilder die wars was van artistiekerig snobisme en excentrisme, die in pak en das op de overloop van zijn woning zat te konterfeiten? Welnu, net dàt. Magritte maakte kunst een heel stuk toegankelijker en gewoner. Warhol zong graag de lof van het oppervlakkige. Dat was vaak ironisch bedoeld, maar toch.

‘Why should we import noisy and unreliable European cars when we make them ourselves?’ vroeg een Amerikaanse autojournalist zich in de jaren 70 of was het 80 af. De erg Amerikaanse pubers Beavis en Butthead maakten zich in de jaren 90 druk over muziekstations die boring en lazy Europese rockgroepen speelden, terwijl er daar al zo veel van waren in de States. Juist. Abstracte expressionisten hangen er al genoeg in Amerikaanse musea. Conceptuele installaties, daar plaveien ze de straat mee. Kom nou eens met iets anders, Europa! Iets leuks of sexy’s om maar iets te zeggen!

Enter Dali en Magritte. De eerste verbijsterend arrogant, de tweede kneuterig en koddig, alle twee grote originele talenten, makers van vooral toegankelijke en toch net voldoende mysterieuze werken. En met links naar de eigen jonge kunst.
Magritte heeft iets van Edward Hopper, de iconograaf bij uitstek van Amerikaanse steden en landschappen, hotels, bars, benzinestations, straatlantaarns. De mannen en vrouwen van Magritte kijken al even verveeld en afwezig de omgeving in, of in zich zelve gekeerd, als die van Hopper.

De alledaagse fantasie

Mogelijk vinden de Amerikaanse kunstpausen het surrealisme de meest oorspronkelijke artistieke uiting van de Europese twintigste eeuw. Wat is surrealisme anders dan spelen en knoeien met de werkelijkheid, fantaseren vanuit het banale en alledaagse, schijnbaar gewone voorwerpen en situaties en toestanden verschuiven, verhullen en vergroten tot er iets geheel nieuws ontstaat? Dat vinden de bewoners van een nog altijd relatief nieuwe maatschappij, met weinig geschiedenis, en een grote hang naar materialisme, bijzonder boeiend.

De pop-art, die in grotere mate in Europa ontstond en verfijnd werd dan we denken, deed de rest. Magritte is de schakel, de evidente link tussen het oude en het hyper-realisme. En overigens, we zijn in een tijd die het gewone herontdekt. Denk maar aan de succesvolle Noord-Ierse auteur Michael Foley, die meer vanuit de literatuur (Joyce en Proust) dan vanuit de beeldende kunst nieuwe dimensies geeft aan wat velen saaie doodgewone dingen, feiten en gebeurtenissen zouden noemen. Wie goed kijkt, aldus Foley, ontdekt in die vervallen buurt opeens een tropisch woekerend oerwoud van onkruid, en zal in muisgrijze figuren grote humaniteit en humor ontmoeten.
Er zijn ook kleine verklarende elementen. Magritte schildert vaak cinematografisch, zijn tableaux vivants lijken dikwijls weggelopen uit B-films. Hollywood kortom. Zijn landschappen zijn universeel en fascinerend, hij schildert één Rocky Mountain, niet op aarde, maar als wolkig hemellichaam. Kijk, dit is gewoon grote en authentieke kunst, waarom zouden de Amerikanen daaraan voorbijlopen?

Ten slotte past Magritte ook in een soort Brusselse belgitude die niet alleen New York maar de hele wereld aanspreekt. Hij zit hoe dan ook in een traditie die ergens start bij Van Eyck en via Brueghel en Ensor naar Hergé loopt. Ja, Hergé, de klare lijn, het opvallende detail dat het ‘m doet. Niet een van de louche figuren die rond Molensloot sluipt, maar een ekster heeft de juwelen van Bianca Castafiore gestolen. Magritte had ongetwijfeld prima kunnen opschieten en samenwerken met die andere ket, Georges Rémi. Voeg er Belgische chocolate, beer and waffles aan toe, vergeet het Atomium, Manneke Pis, Soeur Sourrire en Stromae niet, en je hebt een volmaakte Magritteaanse biotoop.

Advertisements

2 thoughts on “Ceci n’est pas un Américain

  1. Willy Peersman

    Bedankt, Kristien, voor deze beknopte maar naar inhoud voor mij bijzonder verrijkende column. Ik mag dan in het diepst van mijn gedachten wel een kunstliefhebber zijn, een –kenner ben ik niet en zal het ook nooit worden. Vreemd genoeg vond ik Margritte aanvankelijk in de eerste plaats amusant en Andy Warhol een… warhoofd, terwijl Hopper mij van bij de eerste kennismaking heeft geïntrigeerd en daarna tot de dag van vandaag is blijven intrigeren en boeien. Mijn bewondering voor Margritte is pas groot geworden na een bezoek aan het aan zijn werk gewijd museum. Al moest ik die toch dag toch ook een beetje beschaamd terugdenken aan een anekdote die dateert uit de jaren zestig van de vorige eeuw. Kort verteld: omdat er mij in de bouwbedrijfsorganisatie waar ik werkte een informatiesysteem was opgedrongen dat erin bestond aan de hand van ‘flashes’ snel en bondig gerichte nieuwtjes mee te delen, had ik op een bepaald moment gedacht mij onder de aandacht van de top te kunnen werken door mee te delen dat ik privé vernomen had dat één van de telgen van de aannemersfamilie Blaton zich een werk had aangeschaft van de schilder Margrit. Toen die flash in handen kwam van de toenmalige voorzitter, de van Franse Hugenoten afstammende Antwerpenaar Pierre Peré, een zeer gecultiveerd man die bevriend was met de legendarische burgemeester Craeybeckx en een van zijn dochters had uitgehuwelijkt aan een zoon van Marnix Gijzen, kreeg ik die nog dezelfde dag terug met een grote ‘sic’ achter de naamschrijfwijze en de schampere vraag of ik echt niets beters te doen had.

    Een vriendelijke groet,

    Willem

    Like

    Reply
  2. kristien bonneure Post author

    Hallo Willem, dank je voor je appreciatie; je ziet hierboven dat sommige lettertekens vervormen; en dus ben ik heel benieuwd wat er achter de mededeling van je baas stond. Een emoticon, dat bestond toen nog niet… Flashberichten, dat was de voorloper van de sms en de mail enzo, jullie waren vooruitstrevend!

    Like

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s