Gezocht: een echte mensj – 28 oktober 2013

Er staan hippe nieuwe woorden in de digitale Van Dale. Mocht ik over ‘geishaballen’ of een ‘phablet’ beschikken, ik had er zeker al enige ‘bonding’ mee ervaren. ‘Hermelijnkoorts’ -een hele leuke- is geen dierenziekte, geen aandoening van een sprookjespersonage, maar wel “overdreven verering voor het koningshuis”. Dat wordt een blijver, daar hebben we zowel in Nederland als in België last van. Het allermooiste nieuwe woord, wat mij betreft, is ‘mensj’.

“Mensj (geen afbreking). Zelfstandig naamwoord; de (m); meervoud: mensjen. Ontleend aan Jiddisch mentsj (voorlopig toegevoegd in 2013): (jodendom) goed, integer, rechtschapen mens.”

Het toeval wil dat ik ‘mensj’ onlangs voor de allereerste keer hoorde gebruiken, mondeling dus, door een joodse man, om iemand aan te duiden voor wie hij heel veel respect, zeg maar een grote liefde had. Ik heb het woord onthouden, en ook de warme toon waarmee het werd uitgesproken.

Plotselinge revival

Navraag bij de redactie van Van Dale leert me dat het woord mensj voor 2000 een paar keer is aangetroffen in de media, tussen 2000 en 2010 helemaal niet, maar tussen eind 2011 en begin 2013 nam het gebruik van het woord opeens sterk toe in verschillende Nederlandse regionale en nationale kranten en op het internet. Het zou me benieuwen hoe dat komt. Het belangrijkste argument van Van Dale om de poort te openen voor een nieuw woord is namelijk dat het gedurende langere tijd in zeer diverse bronnen wordt aangetroffen.

‘Mensj’ heeft nu nog maar de digitale editie van het Groot Woordenboek van de Nederlandse taal gehaald. Laten we er alles aan doen om het in de Dikke van Papier te krijgen. Als het met frequentie te maken heeft, wil ik het gerust een keer of wat herhalen: mensj, mensj, mensj, mensj. Want het is een prachtig woord, een waardevol begrip met geschiedenis.

Joodse geschiedenis

Mensj is Jiddisch, die wonderlijke joodse taal uit Oost-Europa, die daar door joden die met de Romeinen meereisden werd gebrouwen uit Hebreeuws en Duits. Het Jiddisch heeft een oeroude geschiedenis en een rijke literatuur. Isaac Bashevis Singer schreef prachtige verhalen in zijn moedertaal in Warschau.

Je kunt de taal ook nu nog horen in bepaalde straten en winkels in Antwerpen, je kunt ze zelfs léren aan de universiteit daar, maar wereldwijd is ze aan het verdwijnen. Het aantal actieve sprekers daalt. Maar andere talen nemen wel leenwoorden uit het Jiddisch over. Mensj is lang niet het eerste in het Nederlands. Lef, stiekem, heibel, bajes, gabber, lapzwans, sjofel, smoes, kapsones, bolleboos, mazzel, ramsj komen uit het Jiddisch (via de Amsterdamse volksbuurten) en misschien ligt daar ook de oorsprong van … flamoes.

Mensj bestaat ook in het (Amerikaans-) Engels als ‘Mensch’, in het Webster-woordenboek lees ik als definitie “a person of integrity and honor”. Eerste gekend gebruik in 1856… en nu al flink doorgedrongen in het gewone, niet-joodse taalgebruik. Er bestaat een persiflage op de tv-reeks ‘Mad Men’: ‘Mad Mensch’ met Don Dreyfus of Draperwitz in plaats van Draper. Joodse humor.

Tussen twee haakjes: de heerlijke muzikale kant van het Jiddisch, de tegelijk uitbundige en melancholische klezmer, is wél aan een revival bezig.

Rechtschapen

In Aalst zeggen ze ‘mensj’ en Willem Vermandere zingt over de ‘menschen van te lande’. Laten we dat mooie woord wat vaker gebruiken, en een ‘mensj’ een ‘mensj’ noemen. In de Jiddische betekenis: een echte vrouw of man uit één stuk, integer, goed, of zoals Van Dale zo mooi zegt: rechtschapen. Bond Zonder Naam, druk er een spreuk van!

Mensjen zijn evenwel niet dik gezaaid. Ik denk even na over mijn familie en vrienden: ja, daar ken ik er een paar, ik zal het hen te gelegener tijd eens zeggen. En zijn er ook bekende ‘mensjen’? Denk, denk, denk. Geen mediahelden-van-één-dag maar echte ‘mensjen’? Hier komt er een: Jeanne Devos. Kent u er nog?

Gezocht: een echte mensj: lees deze tekst op deredactie.be

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s