De cirkel – Dave Eggers

Goede sciencefiction is maar een stapje verwijderd van wat normaal en hedendaags is. Dave Eggers laat in ‘De cirkel’ zien waar we computergewijs heen gaan: mensen zijn altijd en helemaal online en delen alles in volledige transparantie. Welkom in de heerlijke nieuwe wereld van de toekomst, waar privacy diefstal is. Een boek als een kanarie in een steenkoolmijn.

De Amerikaanse vaak bekroonde journalist, schrijver en uitgever Dave Eggers (http://www.daveeggers.nl/) weet in zijn romans altijd precies de vinger te leggen op de tijdsgeest‘Wat is de wat’ verhaalt over de vreselijke omzwervingen van een jongeman uit Soedan, ‘Zeitoun’ over een Syrische Amerikaan ten tijde van de orkaan Katrina in New Orleans. ‘Een hologram voor de koning’ speelt zich af in Saoedi-Arabië, waar een uitgebluste zakenman vergeefs wacht op een contract.‘De Cirkel’ verkent de grens tussen het werkelijke leven en de cyberrealiteit, en gomt die grens eigenlijk uit.

Google, Facebook en bank in één

Mae Holland is een jonge vrouw die aan een carrière begint bij ‘De Cirkel’, het hipste computerbedrijf van Amerika, uiteraard gevestigd op een luchtige campus in Californië, waar veel gesport en vegetarisch geluncht wordt. ‘De Cirkel’ heeft het warm water uitgevonden, dat luistert naar de naam ‘TruYou’. Elk mens heeft één digitale niet te vervalsen identiteit en één paswoord waarmee hij of zij alles kan doen: zich ergens aanmelden, dingen opzoeken, reageren, en vooral betalen. Google, Facebook en je bank in één, als het ware.
Mae begint onderaan de ladder en moet klanten helpen. Daarbij wordt ze non-stop geëvalueerd, niet alleen door haar oversten, maar ook door de klanten zelf. Dat waarderingscijfer is voor iedereen in het bedrijf te zien. Al gauw blijkt dat ze geacht wordt haar sociale leven van buiten mee te brengen naar binnen het bedrijf en daar iedereen van te laten meegenieten, want “het is allemaal met elkaar verbonden”. Hoe actiever op de interne en externe sociale media, hoe hoger haar plekje op de Participation Rank, wat uiteraard ook weer … gedeeld wordt. Mae krijgt steeds meer subtiele, vriendelijke, maar niet mis te verstane instructies en ‘targets’ en tegelijk ook meer schermen voor haar neus. In het begin wordt ze de mantel uitgeveegd omdat ze een feestje mist, omdat ze gaat lunchen zonder telefoon op zak, omdat ze in het weekend kajakt zonder daar een digitaal spoor van achter te laten, maar ze went verbazingwekkend snel aan het nieuwe regime.

Privacy is diefstal

Op de campus zijn er uiteraard visionaire ingenieurs aan het werk. Om te vermijden dat je kind wordt ontvoerd, laat je het een chip inplanten. Niet onderhuids, want misdadigers zouden het er kunnen uithalen, maar in de botten: ChildTrack. Er isLuvLuv, een geavanceerd datingprogramma, en er is SeeChange, een systeem van kleine webcams met beelden die via livestream overal te bekijken zijn. “Dit is de ultieme transparantie. Zonder filter. Alles zien. Altijd”, zegt een baas van De Cirkel, want we willen “niet langer toestaan dat het merendeel van het menselijk denken, handelen en succes wegsijpelt als uit een lekke emmer”. De Tweede Verlichting is op til. Met slogans als ‘ALLES WAT GEBEURT MOET OPENBAAR ZIJN’, ‘GEHEIMEN ZIJN LEUGENS’, ‘DELEN IS MEELEVEN’ en ‘PRIVACY IS DIEFSTAL’. Let op de hoofdletters, net als in 1984 van George Orwell. “OORLOG IS VREDE”.
Bij de dokter slikt Mae een sensor in die haar hartslag, bloeddruk, cholesterol- en andere waarden meet en… uiteraard ook deelt. Ze geniet van een volledige ziekteverzekering, ‘on campus’, en ook haar familie wordt meeverzekerd. Ook haar aan MS lijdende vader, die de rekeningen al lang niet meer kan betalen. Dit is Amerika.
Ook de politiek gaat overstag. Waar er eerst nog parlementaire discussie was over de vraag of De Cirkel een monopolie is, is het hek van de dam als een eerste parlementslid besluit om “transparant te worden” en zelf een SeeChange-camera rond de nek te dragen en 24/7 de beelden door te sturen. Overal waar ze komt, met wie ze ook praat: de kiezers kunnen het zien. Geen achterkamertjespolitiek meer. Steeds meer politici volgen haar voorbeeld, de druk wordt groter, want “als je niet transparant bent, wat heb je dan te verbergen?”.
Het einddoel wordt stilaan duidelijk: de cirkel moet gesloten worden, opdat alles en iedereen bekijkt en bekeken wordt, in naam van een bizarre ‘democratische’ logica. Mae Holland gaat er gestaag en gewillig in mee. Op elke bladzijde omarmt ze wel een nieuw gadget. Ze verloochent haar familie en vrienden van vroeger, ze slaat waarschuwingen in de wind.

Vrijwillige boeien

Kritiek op de Cirkel komt van Mercer, een ex-lief van Mae. Zijn interventies klinken drammerig, en bevatten duidelijk de boodschap van Dave Eggers in dit boek: waar zijn we mee bezig? In het licht van de NSA-afluisterkoorts is dit een pleidooi met een grote P voor privacy. En voor het individuele en onvervreemdbare recht om van de sociale radar te verdwijnen. Als Mercer de bossen invlucht, doet dat denken aan Chris MacCandless in ‘Into the wild’ en recenter (en onschuldiger) Sylvain Tesson in Siberië. De vergelijking met 1984 en Big Brother ligt er natuurlijk dik bovenop, maar zoals Mercer tegen Mae zegt: “Niemand dwingt jou dit te doen. Jij doet die boeien vrijwillig om.”
‘De Cirkel’ is wat vlak, rechttoe-rechttaan geschreven, maar wel filmisch opgebouwd. Een regisseur zou hier wel pap van lusten. De kracht van dit boek zit in de inhoud en doet de lezer nadenken. Wat is de werkelijkheid? De Franse filosoof Baudrillard klaagde aan dat we het contact met de werkelijkheid en de waarheid zijn verloren door het beeld van de media dat ertussen staat. Als alles en iedereen in real time online transparant is, staan we dan dichter bij de echte ervaring van de werkelijkheid? Ik dacht het niet.
De toekomst is uiteraard al begonnen. Wat ik in het warenhuis koop, wordt geregistreerd. Ik bestel dingen online. Ik ben altijd en overal traceerbaar als ik tank of geld uit de muur haal. Het is gemakkelijk, goedkoop en in eerste instantie ook leuk. Ik weet niet of er een weg terug is, maar de evolutie mag wel wat vertragen, wat mij betreft. We hoeven het spel niet voetstoots mee te spelen. Als ik nog op Facebook en Twitter zou ‘zitten’, dan ging ik eraf, na het lezen van ‘De Cirkel’, een boek als een kanariepietje in een steenkoolmijn. Reclaim privacy!

[‘De cirkel’ – Dave Eggers. Uitgegeven bij Lebowski, 445 p]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s