Die roofkunst is ook van mij! – Lucas Vanclooster

Deze week trof de politie in het appartement van Cornelius Gurlitt in Salzburg 60 verloren gewaande kunstwerken aan, onder meer van Picasso, Monet en Renoir. In november vorig jaar was in het huis van dezelfde man in München al een schat van 1500 schilderijen ontdekt, uit alle periodes, van oud over impressionisme naar entartete kunst. Cornelius is de zoon van Hildebrand Gurlitt, een dubieuze kunsthandelaar die allerlei moois in beslag nam en naar de nazi’s versluisde.

En teneinde deviezen binnen te halen voor het Hitler-regime, exporteerde Hildebrand Gurlitt ook verboden ontaarde kunst. Alles samen zou het om 15.000 artefacten gaan, een tiende kwam aan zijn eigen muren of in zijn kelder terecht.

Kunstliefhebbers dachten dat alles verloren was gegaan. Cornelius beweert bij hoog en bij laag dat de kunstwerken van hem zijn. Dat moet de kunstjustitie dan maar eens uitzoeken, en intussen de kunst tentoonstellen, vind ik.

De niet bijster goede film ‘The Monuments Men’ van en met George Clooney gaat vanaf nu overal in avant-première, en is gebaseerd op het intussen al tien jaar oude met veel poeha herdrukte boek van Robert Edsel. Leuk voor ons is dat ook de vondst van Het Lam Gods in de zoutmijn van Altaussee, en nog wat Vlaamse zijsporen, een hoofdrol spelen.

Kunstroof als systeem

De oudste meldingen van al of niet militaire of mercantiele graf- en kunstrovers dateren al uit Griekse en Romeinse tijden. Vanaf de late middeleeuwen, over Renaissance en Verlichting, barok en kolonialisme werden altijd mooie en dure dingen geroofd, ontvreemd, oneerlijk geruild, geconfisqueerd, verhuisd, bewaard, verstopt, en helaas ook vernietigd, soms onbedoeld. Napoleon was er een kei in, en nazi-kopstukken als Goebbels en Göring cirkelden als gieren over de Europese verzamelingen . Zelfs de officieel “ontaarde” en on-Arische en joodse stukken interesseerden hen, je wist maar nooit.

Het is waanzinnig en schrijnend wat de nazi’s, bij elke verovering en bezetting, in hun klauwen kregen. Ook het middenkader en de militaire subtop deden mee aan die graaipartijen. Ze pakten hele huizen en inboedels, niet alleen wat niet te zwaar of te heet was, of los stond. De logistiek van de artistieke en antiquarische roofzucht draaide gesmeerd. Dat is allemaal heel jammer, nog een extra dramatische wending in de verdomde vervloekte gewelddadige geschiedenis van de mens. Helaas, het is niet anders.

Nu hielden de nazi’s wel een boekhouding bij van wat ze inpikten. In vroeger tijden was dat al veel minder of helemaal niet het geval, of de documenten gingen verloren of zijn nu onbegrijpelijk. Wat dan met die kunst? Zomaar in handen stoppen van afstammelingen van eertijdse in enkele gevallen toevallige eigenaars?

Wie zijn de rechtmatige eigenaars?

Vooreerst, zijn die sollicitanten van meesterwerken echt wel rechthebbende eigenaars? De oorspronkelijke bezitters, die in de jaren 30 en 40 door de nazi’s werden bestolen, zijn al lang overleden. In het ergste geval in een concentratiekamp of in andere verschrikkelijke oorlogsomstandigheden, in het beste vele jaren later rustig thuis, weemoedig kijkend naar de lege plekken aan de muur.

Ook de kinderen van die oorspronkelijke eigenaars zijn intussen helaas al dood. Het gaat om (achter-) kleinkinderen en verre neven en nichten, die dikwijls niets weten over de destijdse collectie van bet-over-opa, of al helemaal geen belangstelling of waardering voor die passie hebben…

Kunst in het museum, mét uitleg

Als ik een smak geld erf van iemand anders dan mijn ouders betaal ik daar geheel terecht een forse belasting op. Als een mij volkomen onbekende grootoom of achter-tante mij opeens een kasteel in de schoot gooit, is dat voor mij financieel vooral erg hinderlijk. Er is geen enkele reden om kunst zonder verdere plichtplegingen zomaar aan een verre verwant te schenken.

Uiteraard moet er een eerlijke regeling komen, een riante vergoeding. Misschien kan een exemplarisch staal in bezit blijven van de 70 jaar geleden beroofde familie. Maar ik zou het billijk en goed vinden als de meeste kunst gewoon blijft waar ze is: in het museum, tot aller eer en glorie en verheffing.

Er mag daar zeker respectvolle uitleg naast het werk komen over waar het vandaan komt en over het leed dat de berooide eigenaar destijds is aangedaan. Ik heb zelfs niets tegen helde zalen vol roofkunst, met extra documentatie over dat tragische aspect van de geschiedenis. Misschien past het zelfs in het kader van de in het Rijksmuseum van Amsterdam binnenkort uitgevoerde wens van filosoof Alain de Botton om kunst in betekenisvolle, thematische clusters te tonen, en niet zomaar chronologisch of alfabetisch. Eventueel behouden de erfgenamen het recht om mee te beslissen over uitleningen en tentoonstellingen. En krijgen ze een beloning.

In de jaren dat ik cultuur volg voor het VRT-radionieuws heb ik al een keer te veel moedeloze curatoren ontmoet die door eigenaars van topwerken voor de gek werden gehouden met absurde verzekeringspremies en andere exuberante eisen tot ze uiteindelijk een week voor de vernissage het artefact dan toch niet afstonden.

Van wie is dat doek?

Mijn punt is: kunst behoort toe aan de gehele mensheid. Het gaat niet om een erfenis van een man of vrouw, maar van DE mens. Alle aardbewoners moeten de grote werken ten allen tijde, of toch bijna, ongehinderd kunnen bekijken. Kunst is ontstaan in een maatschappij, kunst vertelt ons menselijk verhaal, geeft inzicht en identiteit. Zonder kunst zijn we niets, nada.

De slechtste plek voor kunst is een ontoegankelijk particulier salon, het onbereikbare bureau van een CEO, de duisternis van een kelder of zolder. Werk aan een vergelijk met nazaten van vroegere eigenaars, uiteraard, maar zet het ontegensprekelijke bien public vooraan.Die roofkunst is ook van mij! lees deze tekst ook op deredactie.be

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s