De vergelding – Jan Brokken

Een pakkende reconstructie van een oorlogsdrama in een klein Nederlands dorp. De ware toedracht is nooit achterhaald, de meeste getuigen hebben de feiten mee het graf ingenomen. Het verhaal doet denken aan wat er bij ons in Meensel-Kiezegem is gebeurd.

 

Journalist en auteur Jan Brokken is zelf geboren op de plaats delict, in Rhoon, een dorp bij Rotterdam. Hij merkte ook na de oorlog nog de gevolgen van wat er op 10 oktober 1944 was gebeurd. Brokken is meer dan tien jaar lang diep de lokale geschiedenis ingedoken, samen met een historicus, heeft honderden interviews afgenomen en duizenden dossiers bekeken. Sommige getuigen kwamen pas 60 jaar na de feiten naar voren, na een oproep in een plaatselijk krantje. Als een Maurice De Wilde is Brokken te werk gegaan om versies tegen elkaar af te wegen. De schrijver/journalist die het werk doet van een speurder.

De namen van de dorpelingen heeft Brokken veranderd; de feiten zijn wat ze zijn, maar er komt natuurlijk wel invulling bij kijken. Al aan het begin speculeert Brokken over hoe de Duitse soldaat Lange er moet hebben uitgezien, maar hij voegt er deemoedig aan toe: “Ik weet het niet. Ik beken dat liever maar direct, om aan te geven dat dit verhaal heen en weer slingert tussen feit en veronderstelling.”

Een loshangende kabel

Wat er echt is gebeurd is dit. Op de avond van de tiende oktober 1944 -de geallieerden zijn al geland en aan hun opmars bezig- wandelen drie Duitse soldaten en twee Nederlandse meiden, ‘moffenhoeren’, over de aardedonkere dijk in Rhoon. Op zeker ogenblik loopt soldaat Lange tegen een hoogspanningskabel die over de weg hangt. Hij sterft. De vergeldingvolgt de dag erna, op 11 oktober. Zes willekeurige (?) bewoners van ‘Het sluisje’, een wijk op de dijk, worden gearresteerd en gefusilleerd. De directeur van de vlasfabriek die voor hen in de bres springt ondergaat hetzelfde lot. Een groot aantal huizen wordt daarop in brand gestoken. De achterblijvers hebben niets meer.

Jan Brokken neemt zijn tijd om alle protagonisten uitgebreid te portretteren, met verbeelding en educated guessing. De dorpsmeiden papten met de Duitsers aan in een rendez-vous-huis, gerund door een vrouw die het geld meer dan nodig had. De dorpsjongens, vaak arme sloebers, waren stikjaloers. Rhoon was vergeven van de Duitse soldaten, en de meerderheid van de bewoners leunde aan bij de NSB, de collaboratiepartij, te vergelijken met het VNV bij ons. Maar er waren er ook actief in de ondergrondse. En dan was er nog de rol van het sterk verkavelde protestantse geloof. Dé vraag van een miljoen is: wie heeft de sabotagedaad gepleegd, en waarom? Wie heeft de vreselijke wraakactie over het gehucht afgeroepen? Was het een georganiseerde verzetsdaad of een actie van een lone wolf, om welke reden dan ook?

Kleine kantjes, grote gevolgen

Na veel puzzelen komt Brokken met drie mogelijke verdachten, tegen wie geen spijkerhard bewijs bestaat. Hij vraagt zich af of hij ze zomaar aan de schandpaal kan nagelen. Opvallend is dat hun motieven nauwelijks ideologisch zijn, maar te maken hebben met de kleine kantjes van boeren en dagloners die in bittere armoede op elkaars lip leven. Jaloezie, wraak wegens afwijzing… eens te meer het bewijs dat oorlog het allerslechtste in een mens naar boven haalt.

Het drama werkte lang na in Rhoon, hoewel de plaats van het onheil nu onder een tienvaksweg ligt. De Duitse bevelhebber kwam er met enkele jaren gevangenis van af. De ‘moffenhoeren’ werden kaalgeschoren en leefden daarna een leven in de marge. Nogal wat dorpelingen trokken een dikke streep onder het verleden en emigreerden naar Canada. Een kind van acht dat werd gedwongen om toe te kijken tijdens de executies vertelt Jan Brokken in 2009 dat “drie tot vier keer per nacht aan zijn geestesoog voorbijtrekt hoe soldaten de zeven slachtoffers het genadeschot geven.” En dat al 65 jaar lang.

Maurice De Wilde

In Nederland zijn er veel van dit soort sabotageacties geweest, gevolgd door Duitse wraak. In ons land is het bitterste verhaal dat van Meensel-Kiezegem, waar een collaborateur werd doodgeschoten en er twéé vergeldingsacties volgden. Tientallen dorpelingen werden mishandeld en naar Duitse kampen gestuurd, velen kwamen nooit terug. De misdaad heeft het dorp blijvend verdeeld, bleek uit de interviews die Maurice De Wilde in de jaren tachtig maakte. Jan Brokken heeft een De Wilde-aanpak gecombineerd met een vlotte pen. Dat levert een pakkend portret van een dorpsgemeenschap op, net zoals Geert Mak, ook een domineeszoon, dat kan. Brokken schrijft soms té gedetailleerd, maar het is in wezen een universeel verhaal over trouw en verraad, dat zich ook in Bosnië heeft afgespeeld, en wellicht op dit moment in Syrië of in de Centraal-Afrikaanse Republiek, helaas.

[De vergelding van Jan Brokken is uitgegeven bij Atlas Contact, 382 p] 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s