De atlas van afgelegen eilanden – Judith Schalansky

Het mooiste boek van het jaar trekt je mee naar de plekken van de wereld die steevast bijna van de landkaart vallen, waar Schalansky interessante en merkwaardige verhalen over opdist.

De mens en zijn eiland

 

Eilanden intrigeren. Kinderen tekenen ze met één palmboom en een schatkaart. Eilanden zitten diep als archetypen in romans, toneel of films. ‘Treasure Island’ van Stevenson, ‘Robinson Crusoë’ van Defoe of Tortuga Island in ‘Pirates of the Carribean’Odysseus zelf zwierf van het eiland van de lotuseters naar dat van de cycloop; in ‘The Tempest’ van Shakespeare roept Prospero een storm af over zijn eiland, in ‘Lord of the Flies’ van William Golding gaat het laagje beschaving er snel af, als schoolkinderen op een eiland aanspoelen. David Vanns ‘Caribou Island’weerspiegelt de eenzaamheid van zijn personages. Boudewijn Büch verwerkte zijn eilandliefde in boeken en documentaires en Bart Stouten van Klara schreef ‘Beminde eilanden’. De vacature van eilandbewaker in Australië lokte 35.000 kandidaten. In de mysterieuze tv-reeks Lost was het eiland het hoofdpersonage. Christo verpakte eilandjes in roze plastic.

Vingerreizen in de atlas

Voor de jonge Duitse schrijfster en grafisch ontwerpster Judith Schalansky (°1980) begon het, zoals voor zoveel mensen, met een atlasfascinatie en met wat ze zo mooi “vingerreizen” noemt. Als kind stelt ze zich trouwens al pertinente vragen over de ideologie van de landkaart, want Duitsland lag op de wereldkaart verdeeld over twee pagina’s: links de Bondsrepubliek, rechts de DDR. Voor Schalansky zijn de natuurkundige topografieën veel boeiender. Daar “kunnen de landmassa’s stralen van het groen van de laagvlakte tot het roodbruin van het hooggebergte of het polaire wit van de gletsjers, en de zeeën schitteren in alle tinten blauw – boven de loop van de geschiedenis”.

Iwo Jima

Vooral de eilanden die ver weg liggen, boeien Schalansky. Zij zijn gedoemd om in een klein kadertje in de marge van de atlaspagina te belanden, alleen maar virtueel vastgeplakt aan de dichtstbij zijnde landmassa. Maar op die manier heb je natuurlijk geen idee hoe vér ze van alles verwijderd liggen.

Judith Schalansky pikt er vijftig eilanden uit, “waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen” en zet ze voor één keer midden in de schijnwerpers, met belangrijke jaartallen en afstanden erbij. Wat hebben ze een mooie namen! Pingelap. Atlasov. Macquarie, Pagan. In de Noordelijke Ijszee is er zelfs een eilandje dat in het Noors ‘Eenzaamheid’ en in het Russisch ‘eiland van de afzondering’ heet. Nog nooit van gehoord. Van Iwo Jima (van de beroemdste Amerikaanse legerfoto), Sint Helena (van Napoleon) en Paaseiland (van de beelden) natuurlijk wel.

Tristan da Cunha

Elk eiland krijgt een prachtig getekend gedetailleerd landkaartje in reliëf, met alle namen van baaitjes, toppen, punten, nederzettingen, dorpen en eventuele steden erbij. ‘Mount Cerberus’, ‘Pointe Vlaming’ op het Franse eilandje ‘Amsterdam’ (!), de ‘Monts Jules Verne’ en de bergrug ‘Arrête des Djinns’ op ‘Possession’, en ‘Oh dear’ op Pitcairn. Hier en daar zie je een weg of een airstrip. Wat een koelbloedigheid moet het van piloten vergen om daar te landen!

Takuu (Papoea Nieuw-Guinea) zinkt bijna weg in de oceaan en laat een vage cirkel van zandbanken achter. Tristan da Cunha (Verenigd Koninkrijk) is dan weer een pronte borst met ‘Queen Mary’s Peak’, 2062 meter hoog, in het midden en een spinnenweb van riviertjes errond. Ofwel zie je vulkanen op de eilanden, of wat overblijft na een uitbarsting: een kratermeer. Wonderlijk.

Extreme plekken

De selectie van vijftig is verspreid over de hele wereldbol. Er zijn piepkleintje eilandjes bij en relatief grote, het ene bewoond, veel andere alleen de woonplaats van vogels, zeehonden of krabben. In de (soms historische, soms actuele, soms aardrijkskundige) verhalen die Schalansky bij elk eiland vertelt, duiken de extremenop die eilanden zo boeiend maken. Ze zijn onbereikbaar. Onbewoonbaar. Te koud. Te heet. Te droog. Gevaarlijk. Omstreden. Bijna verdwenen door de klimaatopwarming en de stijging van de zeespiegel. Geclaimd door meerdere staten. Een eiland kan een gevangenis voor outcasts zijn, of een plek om een utopisch nieuw leven te beginnen. Een vergeetput waar gruwelijke praktijken als pedofilie en verkrachting gedijen, een testgebied voor atoombommen, een slachtbank voor walvissen. Zelden is een eiland alleen maar “an island in the sun”.

‘De atlas van afgelegen eilanden’ biedt je urenlang lees- en wegdroomplezier. Het is ook een prachtig boek, oranje op snee met een hemelsblauw leeslint. In Duitsland werd het verkozen tot mooiste boek van 2009. “Het wordt tijd dat de cartografie tot de poëtische genres wordt gerekend en de atlas zelf tot de schone letteren”, schrijft Judith Schalansky. Ze bewijst met haar eigen boek dat het al zover is.

[De atlas van afgelegen eilanden. Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen van Judith Schalansky is uitgegeven bij Signatuur, 144 p]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s