The making of – Ann Meskens

Filosofe Ann Meskens was twee jaar writer in residence in de Rietveld Academie in Amsterdam. Haar frisse notities over de school, over kunst, filosofie en ecologie zijn zeer lezenswaardig.

Ann Meskens (°1965) schreef eerder al ‘Jacques Tati: een kwestie van kijken’ en ‘Eindelijk buiten: filosofische stadswandelingen’. Van 2010 tot 2012 verbleef ze als gastschrijver aan de befaamde Amsterdamse Gerrit Rietveld Academie, en daar is dit boek de inspirerende neerslag van.

Eerst wat het niet is, in de woorden van Meskens zelf: geen inleiding in de kunstfilosofie, geen wetenschappelijk werkstuk, geen hagiografie van de school. Hoewel ik toch wat uitleg mankeerde over de geschiedenis en het belang van de Academie, of over wie daar allemaal eerder al werkte en studeerde, als niet-ingewijde Nederlander.

“Ik wil feit en fictie, oude en nieuwe teksten, verslag en ontboezeming, dagboek en beschouwing.’” Meskens brengt korte logboeknotities, die je doorgaans alleen nog op het net vindt, lezingen, doortimmerde stukken over ‘het dier in de kunst’ of een zwierige geschiedenis van de filosofie. Essays, zou je kunnen zeggen, ware het niet dat dat woord me spontaan buikkramp bezorgt. Meskens schrijft daarvoor veel te lichtvoetig. Haar ‘didactische’ aanpak werkt. Als lezer weet je je meegenomen op een wandeling met een verteller (die het niet altijd beter weet), en heb je na afloop heel wat opgestoken. Zelfs over een onderwerp als Kunst, waarin de meeste schrijvers en lezers zich verslikken. Ja, Meskens citeert heel wat andere auteurs, maar ik had nooit het gevoel onder een omgevallen boekenkast te liggen.

Open mogelijkheden

Dat komt, denk ik, omdat ze zweert bij openheid en bij ervaring. De ondertitel van dit boek is ‘werkplaats voor mogelijke kunst’, met de nadruk op mogelijk. Ann Meskens verkent pre- en postmodern, schrijft over stromingen en subsidies, maar ze keert steeds terug naar de essentiële eigenschap van een kunstenaar: het scheppen, het kiezen uit vele mogelijkheden, het benutten van open kansen. Daarvoor is wachten en ontvankelijk zijn nodig (zoals Joke Hermsen recent nog aanprees in ‘Kairos’), maar ook keihard werken, levenslang leren en oefenen (zoals de ambachtsman van Richard Sennett).

Praktijk en beleving

Naast de open mogelijkheden, is er ook de nadruk op de praktijk van de kunstenaar en de ervaring en de beleving van de kijker/luisteraar. Die twee-voeten-op-de-grond-visie overstijgt het opdelen en verdelen in stromingen, theorieën of ideologieën. Dit is “een en/en-boek, geen of/of”. Daardoor spreekt er geen moedeloosheid of snobisme uit, geen ‘been there, done that’. Er is niets mis met herhaling, oppert Meskens, “we zijn intussen zo overgevoelig geworden voor nieuw! origineel! uniek! authentiek! een eigen stem! persoonlijkheid!, dat het uiteindelijk verlammend moet werken voor hedendaagse kunstenaars”. Niemand stapt ooit twee keer in dezelfde stroom, zoals Heraclitus schreef. Dat is geen ontmoedigende, maar net een bemoedigende gedachte, vindt Meskens.

Door zoveel open te laten, zit er ook veel mildheid in dit boek. Er is veel twijfel, aarzeling en mislukking bij de studenten, ervaart de schrijfster. “Ze kunnen soms zo mooi vol overtuiging ‘mislukt’ werk in de vuilbak kieperen”. En als de filosofe de studenten vraagt wat kunstenaar zijn of worden voor hen betekent, de vraag van één miljoen zeg maar, krijgt ze diverse antwoorden, maar “dat gaat nooit vooraf of voorbij aan de praktijk van het werk”. Een kunstenaar is een maker.

Kwaad

Soms maakt Ann Meskens zich boos. Op de selectieve verontwaardiging als er dieren worden gebruikt in kunstwerken. Wim Delvoye mag geen varkens tatoeëren, maar ze mogen wel op industriële schaal worden verwekt en verwerkt tot voedsel. Ze heeft sympathie voor Tinkebell, de Nederlandse kunstenares die ooit een handtas van haar kat maakte, en vorige zomer nog te zien was op het Kunstenfestival in Watou, waar ze wijngaardslakken met kitscherige pareltjes had beplakt. Meskens is ook kwaad wegens de slinkende overheidsbudgetten voor kunst en cultuur in Nederland. “Zo wordt iedereen tegen iedereen uitgespeeld: kunstenaars tegen ouden van dagen, het eigen volk tegen mensen van andere origine, het rijke Europa tegen het arme Europa”. En Meskens is sterk begaan met het milieu. In een hoofdstuk over plastic combineert ze haar interesse voor Tupperware met forse ecologische standpunten. “Als we de aarde moeder aarde noemen zijn wij zonder twijfel de grootste motherfuckers”.

Homo ludens

Ann Meskens

Maar. Waar veel kunstkritiek eeuwig verongelijkt en onbegrepen klinkt, zet Ann Meskens een stapje vooruit. “We hebben de mogelijkheid altijd beter te worden en uit te stijgen boven wat we waren”, schrijft ze plechtig en bevlogen. Om één bladzijde verder te pleiten voor onredelijk spelevaren. Want dàt maakt mensen van ons. Meskens voegde de daad bij het woord. In de lezing waarmee ze het academisch jaar opende citeerde ze uit het verzameld werk van ‘ayatollah Plato’. Het jaar daarop ‘hackte’ ze de officiële openingslezing in de Brakke Grond met een nonsensicaal discours. Ze verbleef een poos in een caravan op een binnenplein van de Academie, of kampeerde in de lift om met studenten te praten. Zotte, maar pretentieloze interventies.

Behalve een wijs, geestig en zwierig geschreven boek is het ook nog eens mooi vormgegeven, rustig en speels tegelijk, met grafische en fotografische interventies, een hogeschool voor beeldende kunsten en vormgeving waardig. En met een laatste lege bladzijde, 4’33” genoemd naar de stille compositie van John Cage. Een bladzijde vol mogelijkheden, een ruimte om te spelen.

[The making of van Ann Meskens, over de Gerrit Rietveld Academie, is uitgegeven bij Lemniscaat, 212 p. Bekijk hier een VPRO-interview met de auteur]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s