Kleine Memed – Yaşar Kemal

Met ‘Kleine Memed’ schreef de grote Turkse auteur Yaşar Kemal in 1958 een bedrieglijk eenvoudig, avontuurlijk roversverhaal. Nu voor het eerst rechtstreeks van het Turks naar het Nederlands vertaald.

Turkse Robin Hood

 

Een halve eeuw geleden verscheen er in Nederland al een vertaling van ‘Ince Memed’, onder de titel ‘Memed mijn havik’, maar dat gebeurde via de omweg van het Engels. Margreet Dorleijn maakte de eerste rechtstreekse vertaling uit het Turks van de bestseller van de nu 91-jarige Kemal, waarbij de oorspronkelijke poëzie en nuance veel beter bewaard blijven. Dat taal-eigene is bij een dergelijk ‘volksverbonden’ werk trouwens van groot belang.

‘Kleine Memed’ begint als een bedrieglijk eenvoudig, avontuurlijk roversverhaal. Maar geleidelijk aan evolueert Memed tot een Turkse Robin Hood die de dorpsbewoners tot een opstand tegen de feodale heersers wil bewegen. In 1958 was dat overigens een actueel thema in Anatolië.

De pasja en de stoute jongen

Abdi Agha heerst als een meedogenloze grootgrondbezitter over een gebied van 5 dorpen, bergen en vlakten in de buurt van Adana, aan de Middellandse Zee. De pseudo-pasja buit zijn onderhorigen genadeloos uit. Ze werken als slaven en houden na de voortdurende inbeslagnames en de knevelarij door de handlangers van Agha nauwelijks genoeg over om de winter door te komen.

De halve wees Kleine Memed heeft het mechanisme door en legt er zich niet bij neer. Eerst vlucht hij, nog maar een goeie 12 jaar oud, naar een dorp net buiten het machtsgebied van Agha. Nadat hij gevat wordt, zijn z’n moeder en hij nog meer het slachtoffer van de luimen en de grove onrechtvaardigheid van de landheer.

Maar Memed kan het niet laten, hij brengt stiekem een weekend door in de beroezende stad, en waagt het op de koop toe om verliefd te worden op het mooiste meisje van het dorp dat uitgehuwelijkt was aan de neef van Abdi Agha. Memed slaat, met zijn geliefde, een tweede keer op de vlucht. Bij een gewapende schermutseling doodt hij die neef, maar hij kan ontkomen, definitief. Het meisje krijgt de schuld van de moord en belandt in de gevangenis.

Rovers en omgekochte bandieten

Memed, een prima scherpschutter overigens, sluit zich aan bij een van de vele rondtrekkende struikroversbenden. Tot zijn ontgoocheling stelt hij vast dat die er ook al op uit zijn om de gewone mensen te bestelen en vernederen. Hij komt er zelfs achter dat de landheren in het gebied de rovers in hun zak hebben zitten, hen onderhouden en opdragen om onrust te zaaien, en mogelijk opstandige landarbeiders te straffen. Gevechten tussen de verschillende soms legendarische bendes zijn weinig meer dan conflicten op verplaatsing tussen landheren die hun invloedssfeer willen uitbreiden.

Memed droomt van een andere maatschappij, waar de landarbeiders hun eigen grond bewerken, genieten van de rijke oogst die ze in het zweet huns aanschijns aan de bodem onttrekken, en nog genoeg tijd over houden om zichzelf te ontwikkelen, te leren lezen, en hun kinderen naar school te sturen. Als dat ideaal de pasja’s ter ore komt, jagen ze nog harder op Memed. Die heeft intussen zijn vriendin bevrijd en bezwangerd…

Het boek eindigt open. Memeds geliefde sneuvelt, maar hun zoontje, ook Memed genaamd, leeft. De mythologische rover Memed is in de bergen verdwenen, niemand hoort ooit nog van hem, wat weer voedsel geeft aan een alsmaar sterkerelegendevorming, in liedjes en heldendichten.

En opeens wordt dit tijdloze roversverhaal ‘n hoogst actueel en universeel boek. Kleine Memed deed mij meer dan eens denken aan ‘De Tuin van de Blinde’, het absolute meesterwerk van de Brits-Pakistaanse auteur Nadeem Aslam, over Afghanistan. Ook in die roman zijn de rovers en milities de speelbal van onzichtbare machts- en belangengroepen. Het is krèk wat zich nu ook in Syrië, en bij uitbreiding in elke burgeroorlog afspeelt.

Atatürk en Inönü

Kleine Memed is een tijdloos boek. Kemal maakt nergens melding van auto’s, radio’s of telefoons of andere aanduidingen over het tijdperk waarin het verhaal zich afspeelt. Maar hij laat wel verstaan dat Atatürk, de vader van het seculiere Turkije, al dood is. Ankara is dus de hoofdstad. Atatürk verbood de fez, de rovers dragen dat hoofddeksel bij wijze van anarchistisch protest. Ten minste, dat denken ze, in werkelijkheid zijn ze instrumenten in de handen van de oude adel die blijft strijden tegen de moderniseringen die de autoritaire Atatürk doorvoerde. In de roman is ook sprake van de algemene amnestie die Atatürks opvolger, Inönü, doorvoerde.

Hoewel de roman uit 1958 dateert, blijft de lectuur een frisse en levendige ervaring. Ja, er staan wel een paar ontsnappingen en schietpartijen en clichés te veel in, maar dat hoort nu eenmaal bij het genre. De stijl is erg eenvoudig en ongekunsteld, wat het boek toegankelijk maakt voor een erg ruim publiek, ook buiten Turkije. Enkele naïeve passages kunnen zo in een jeugdboek.

Een boek over en voor het volk

Kemal slaagt er op ontroerende wijze in om de indrukwekkende wilde natuur te evoceren, hij brengt de ruwe landschappen en de harde klimatologische omstandigheden tot leven. De mensen werken hard maar graag in de vruchtbare aarde. Ze vinden het ook niet erg om eens een paar uur of langer niets te doen, te rusten, stil te zijn. Kemal beschrijft bijzonder zintuiglijk de maaltijden en de bereiding van het eten, de traditionele klederdracht, de volkscultuur, de vertrouwdheid van de mensen met ambachten, dieren, gewassen en de sterrenhemel. Ook alle nieuwe sensaties die Memed in de levendige stad ervaart, zijn grandioos verwoord.

Rovers en gewone mensen zingen voortdurend liedjes of reciteren poëzie. Hun cultuur is rijker en mooier dan de lezer zou verwachten van dit volkje dat in de voorhistorie lijkt te zijn blijven steken. Wat denk je van deze raad aan de vaders van dochters…”O meisje met je zwarte haar, kam jij je mooie lokken maar, ja vader past heus goed op je, en op die leuke tietjes daar”…

Kortom, ‘Kleine Memed’ is een authentieke brok literatuur van een integer en geëngageerd schrijver die oprecht van zijn land en volk houdt. Kemal slaagt er in om zijn liefde en bezorgdheid te vertalen in een spannend, net niet idyllisch, soms sprookjesachtig én realistisch verhaal.

[Kleine Memed van Yaşar Kemal is uitgegeven bij De Geus, 400 p.]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s