Ijzeren oogst

Historicus en schrijver Korneel De Rynck reist als een rasverteller langs de puinhopen van de Eerste Wereldoorlog. In memoriam zijn overgrootvader.

Korneel De Rynck (°1986, Kortrijk) won in 2008 de Vlaamse Scriptieprijs met zijn masterproef over Ostalgie in de DDR. Zijn reisverhaal ‘De tuin van Tito. Een reis langs de spoorlijn Belgrado- Sarajevo’ won de Groene Watermanprijs en werd genomineerd voor de Bob den Uyl-prijs.

Nu pakt De Rynck uit met een wel heel ambitieus project, ‘Ijzeren oogst’, dat geschiedenis en reisverhaal combineert en dus een stapje verder zet dan ‘Ten oorlog’, de TV-reeks en het bijhorende boek van Arnout Hauben en co. De auteur koostwintig sleutelmomenten in elf landen en beschrijft die in chronologische, historische volgorde.

Tegelijk reist De Rynck naar de plekken waar die veldslagen -nederlagen dan wel overwinningen- plaatsvonden en zoekt uit wat er nog van over is. Daar zijn bekende plaatsen bij, die als het ware bedevaartsoorden zijn geworden (Verdun, de Westhoek, de Somme, waar de commercie welig tiert), maar ook godvergeten Europese uithoeken, waar nog maar weinig herinnert aan honderd jaar geleden. Niet alle begraafplaatsen worden namelijk zo consciëntieus onderhouden als pakweg Tyne Cot Cemetery. Kerkhoven van Duitsers, die in het huidige Polen liggen, bijvoorbeeld, zijn daar niet echt prioritair qua onderhoud.

De auteur speelt niet zomaar Kuifje in de Grote Oorlog; hij heeft zich terdege gedocumenteerd en praat met kenners ter plaatse, “brothers in arms”. Bovendien is het een persoonlijk verhaal, net als bij Stefan Hertmans. Zijn overgrootvader Maurice De Rynck vocht de hele oorlog en raakte gewond.

Bij de selectie van de ‘grote gebeurtenissen’ liet De Rynck zich leiden door enkelecriteria: de invloed, de duur, het aantal slachtoffers. Netjes chronologisch, van de moord op de Oostenrijks-Hongaarse kroonprins in Sarajevo, met een Belgisch FN-pistool, tot de ondertekening van de wapenstilstand in de beruchte wagon in een open plek in het bos van Compiègne.

Als lezer duik je diep in de Tannenbergslag, de gevechten aan de Somme, de Marne en rond Verdun (337. 000 Duitse slachtoffers, 377.000 Fransen, wat een aantallen, “een dodelijke eb en vloed, een gehaktmachine“, en uiteraard de gebeurtenissen bij ons, in de Westhoek. In gruwelijke geuren en kleuren beschrijft De Rynck de onderwaterzetting van de Ijzervlakte, of de slag van Passendale drie jaar later.

Internationaal

Korneel De Rynck trapt de Eerste Wereldoorlog ook op z’n staart in de uithoeken van Europa. Gallipoli, in Turkije, waar Britten, Australiërs en Nieuw-Zeelanders in het zand beten tegen de Turken. Ver in Polen of op de grens Slovenië-Italië. Op het Griekse eiland Korfoe eindigde de exodus van het Servische leger en een groot deel van de Servische bevolking, die op de vlucht was geslagen, dwars door Albanië, over de besneeuwde bergen. Wie weet dat nog? En de havenstad Thessaloniki werd nog kosmopolitischer dan ze voor de oorlog al was.

Hieruit blijkt dat de Eerste Wereldoorlog een Europa-wijde onderneming was, met uitlopers naar de hele wereld. Er duiken Amerikaanse, Marokkaanse, Senegalese, Indiase en Maori-soldaten op in dit boek. Net als nieuwerwets oorlogstuig: vliegtuigen, tanks, gifgas. Maar ook een heldhaftige postduif.

Levende geschiedenis

Korneel De Rynck schakelt soepel tussen een eeuw geleden en nu. Af en toe dreig je als lezer wel eens te verdwalen tussen de  bergpassen, strategieën of generaals, maar het pleit voor de auteur dat hij altijd weer uitzoomt en elk voorval in zijn context zet.

Bovenal weet hij de gortdroge geschiedenis en aardrijkskunde (gelukkig staan er kaartjes in dit boek!) tot leven te wekken met getuigenissen van toen. Met personages die hun debuut maakten tussen 1914 en 1918 en waar we later nog van zouden horen: Adolf Hitler in een bos nabij Wijtschate (het dorp van ‘Eigen kweek’) of Atatürk. De schrijvers Ernst Jünger, Siegfried Sassoon, Robert Graves, Wilfred Owen, Tolkien. Met verhalen over dysenterie en malaria.

Ook de zoektocht naar sporen brengt het verleden heel dichtbij. In een kerkje in Neufmontiers, nabij de Marne, ziet De Rynck nog krabbels van gewonde soldaten op de muren. “Bid voor ons”. Hier werden ze zonder verdoving geopereerd. In het Vierlingenbos bij Ieper wordt de auteur getroffen door de vredige rust. Schijn bedriegt: “deze stilte is er alleen maar omdat het geluid is opgebruikt, en de vijver is ontstaan door de ontploffing van 30.000 kilogram springstof. Dit is een mijnkrater”.  Aan de andere kant van het continent, in Gorlice (Zuid-Polen), ziet hij in een museum een Feld-Wörterbuchvan een eeuw geleden liggen, met de Poolse, Roetheense en Russische vertaling van zinnen als “He, bleib stehen! Komm her! Hast du mich verstanden?” Nuttig voor het slagveld, wellicht.

 

Dit boek is een huzarenstukje, de Eerste Wereldoorlog in minder dan 400 bladzijden. Laat je niet afschrikken; de auteur slaagt er in om je mee te nemen naar andere tijden, andere plaatsen en je tegelijk bewust te maken van de gelijkenissen met 2014. Helaas.

[Ijzeren oogst. Een reis door Europa en de Grote Oorlog van Korneel De Rynck is uitgegeven bij De Bezige Bij Antwerpen]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s