Ex – Peter Vermeersch


Vermeersch schrijft een weemoedig reisverhaal over ex-Joegoslavië, een land dat niet meer bestaat en met oorlogsgeweld uit elkaar spatte, twintig jaar geleden. Op zoek naar de zijpaden van de geschiedenis, als een “correspondent van het alledaagse”.

Peter Vermeersch (°1972) is politoloog en slavist en doceert aan de KU Leuven. Daarnaast schrijft hij literaire essays (onder meer voor McSweeney’s, de uitgeverij van Dave Eggers). Samen met David Van Reybrouck publiceerde hij de dichtbundel ‘Neem bijvoorbeeld graniet’ (2011).

Voor zijn vak bestudeert Vermeersch minoriteiten in Centraal- en Oost-Europa en op de Balkan. Hoe verhouden minder- en meerderheden zich tot elkaar na alles wat er is gebeurd? “Ik blijf het verbijsterend vinden hoe makkelijk mensen aannemen dat een collectieve identiteit iets onwrikbaars is, terwijl hun persoonlijke vriend- en vijandschappen vlot veranderen”. Een stelling die ook dichter bij huis van toepassing is, niet enkel op de Balkan.

Met name de Balkan is getekend door nationalisme, geweld en etnische zuivering. Maar volgens Vermeersch “leidde [dat] nooit tot ontmengde staten, niet op het vlak van taal, religie of cultuur”. Misschien is dat toch wel teveel wishful thinking, want de nieuwe landen in de regio zijn een stuk etnisch homogener dan vroeger.

Vermeersch vindt het een “weemoedig studieveld”, want “Oost-Europa is waar de Europese geschiedenis van de laatste eeuw zich in al haar heftigheid voltrok, het mooie ervan en het vreselijke”. De stank van de oorlog stijgt uit elke bladzijde van dit boek op. Vermeersch doet verslag van zijn ontmoetingen met mensenrechtenactivisten, en vraagt “meer en beter onderzoek” naar wat er precies is gebeurd in de jaren negentig. “Er werd toen veel herdacht maar weinig onderzocht”.

Verhalen van het zijpad

Maar ‘Ex’ is veel meer dan een politieke stand van zaken, bijna twintig jaar na de feiten. Vermeersch spreekt zijn talen, gaat vaak weken achtereen in Belgrado, Sarajevo, Pristina wonen om zich in het dagelijkse leven te storten, en is vooral geïnteresseerd in “het moment waarop het gewone leven het weer overneemt”. Het siert de auteur dat hij met al zijn kennis van de conflicten niet blijft steken in een obligate zoektocht naar voorbeelden van eeuwige haat, dan wel van onrealistische verzoening, de valkuil van nagenoeg alle media. Of voor zijn reisverhalen de gemakkelijke clichés opzoekt en “tot de vaststelling komt dat het leven hier echt op een film van Kusturica lijkt”. Hoewel de mensen ginds zélf spelen met het exotisme van de “andere, wilde en ruwe kant van Europa”. En Vermeersch zelf ook, als hij het over de Roma heeft: “Een man in een roze spijkerbroek sleurt een geit langs een modderpad:” de realiteit is nog kleurrijker dan de fictie.

De geschiedenis is niet af

In de marge van zijn wetenschappelijk onderzoek verzamelde Peter Vermeersch verhalen van het zijpad over thema’s als “rouw, humor, werk, vriendschap, liefde, haat, herinneringen, God, drank, eten”. Dat hele spectrum komt zo ongeveer aan bod in ‘Ex’, waarin de auteur zich gedraagt als een “correspondent van het alledaagse”. Zoals zo vaak steekt de lezer hier meer van op dan van gortdroge analyses, of van oorlogs’verwerkings’romans, zoals er ook wel menige verschenen zijn na het einde van de conflicten.

Maar maak u geen illusies, uiteraard is het gewone leven doordesemd van de oorlog, in elk gesprek duikt het thema vroeger of later op. Families zijn onvolledig, of verspreid over de wereldbol; er is geen werk, of men is veroordeeld tot eeuwig vluchtelingschap. Maar het leven gaat wel voort, en “geschiedenis is niet alleen de zwarte kant van het bestaan”.Dat het verhaal geenszins af is, blijkt uit de kiemen van jong sociaal protest die Vermeersch aantreft, bijvoorbeeld op het linkse Antifest in Bosnië. Er moet nog zoiets als een Balkanlente komen. Opvallend afwezig in dit boek is wel het Europese perspectief. Ik kom niet te weten wat de Balkanburgers denken van hun prille of toekomstige EU-lidmaatschap.

Van Sint Gillis naar de Athosberg

Vermeersch begint zijn verhaal in Sint Gillis, in Brussel, waar in 1990 een Kosovaarse mensenrechtenactivist wordt vermoord. Via zijn nabestaanden belandt de auteur in Kosovo, waar hij terecht komt in een zee van rode vlaggen met tweekoppige arend, en opmerkt: “nationale feestdagen zijn oefeningen in verbeelde geschiedenis”. Voorts verkent Vermeersch wekenlang het leven in partystad Belgrado en ontmoet hij een jonge kunstenaar die het proces tegen Milosevic in Den Haag volgde, en daar trefzekere tekeningen van maakte. Of hij spreekt in Tuzla, Bosnië, met een man die als achtjarige een massamoord in zijn dorp overleefde, als énige: “De nicotine verdrijft de nachtmerries”. Hij vertelt over dichters die af en toe voorlezen in de stad, onder de prachtige noemer “Liefde na de genocide”. Misschien is dat wel het thema van dit hele boek, met de veelzeggende titel ‘Ex’.

Vermeersch reist door Macedonië, of in het gezelschap van een pope naar de berg Athos in Griekenland, op zoek naar de (politieke) betekenis van het orthodoxe geloof. Ik miste wel een soortgelijk onderzoekje naar de rol van de traditioneel tolerante Balkan-islam. De stelling van Vermeersch is duidelijk: “de oorlogen waren niet religieus begonnen, ze waren religieus gemaakt door mensen die daar hun voordeel mee konden doen”.

Observatie en geschiedenis

De auteur is een kei in scherpe en prachtig geformuleerde observaties. Zomaar enkele voorbeelden. Hij merkt “de schrale troost van flatscreens in de Balkan” op. Hij leest in koffiehuizen. “Af en toe mag je opkijken, als een duiker die even adem hapt voor hij zich weer terugtrekt in de diepten van het donkere water”. Hij kan geen Albanees ontcijferen, want dat lijkt op “iemand die azerty heeft zitten typen op een qwertyklavier”. Hij voelt zich onwennig (“ik zie er aan alle kanten hoogopgeleid uit”) in het gezelschap van Servische macho’s. Hij schrijft liefdevol over muziek en eten, twee pijlers van het leven, en zeker op de Balkan is dat zo.

Slim weeft Vermeersch de ingewikkelde Balkangeschiedenis door de verhalen van de mensen die hij ontmoet en observeert. ‘Ex’ is een rijk boek dat toch niet zwaar op de hand is. Het is ook mild en niet cynisch. Het is geschiedenis én reisverhaal éndocument humain over de macédoine die de Balkan nog altijd is, soms in dagboek- of dialoogvorm. En ook nog eens in heel mooi Nederlands geschreven.

“Kon er maar iets bestaan wat zowel vergeten als onthouden was, iets wat ons niet overleverde aan de gruwel van de onwetendheid, maar ons ook niet begroef in het zwart van het verleden,” verzucht Peter Vermeersch. Toch maar liever niet. Als zo’n soort pil bestond, dan waren levenslust en melancholie niet zo zalig vermengd op de Balkan, en dan waren er ook geen boeken als ‘Ex’.

[Ex. Over een land dat zoek is van Peter Vermeersch is uitgegeven bij De Bezige Bij, 2014, 333 p]
Advertisements

One thought on “Ex – Peter Vermeersch

  1. willem persman

    Prachtige recensie die ik gaarne doorstuur (via zijn vader, mijn schoonbroer) naar een neef Slavist dr. Pieter Plas, die getrouwd is met ene Ivana Bozikovic (de twee leerden elkaar kennen aan de universiteit in Belgrado)

    Like

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s