Compendium van dieren als dragers van cultuur

Een vuistdik naslagwerk over de rol van dieren in religies, kunst, legenden en taal. Vorig jaar verscheen het eerste deel over zoogdieren, nu zijn de vogels aan de beurt. Goed voor uren lang grasduinen en leren.

 

Er bestaat een oeroud verbond tussen mens en dier, dat blijkt al uit de eerste rotstekeningen. De mens projecteert eigen kenmerken op dieren, associeert ze met goden en … eet ze soms op, als offergave om de kracht van het dier in zich op te nemen. Het verhaal van deze dieren brengt natuur en cultuur bijeen. Wie wil weten wat de betekenis is van een leeuw op een wapenschild, een adelaar op een vlag, een slang die in haar eigen staart bijt, is hier aan het goede adres.

Mede-auteur Marcel De Cleene, emeritus hoogleraar volkskunst aan de UGent, schreef eerder al een over de rituele betekenis van planten. Ook dit driedelig werk -na de zoogdieren en de vogels volgt er nog een deel over reptielen, vissen en ook fabeldieren- draagt het stempel van de wetenschapper: veel voetnoten, een gigantische bibliografie en helaas ook een wat saaie titel. Maar de boeiende bladzijden waarin alfabetisch het ‘carnaval der dieren’ voorbijkomt, maken dat ruimschoots goed. De weelde aan foto’s zal zowel de bioloog, de reiziger als de antropologisch geïnteresseerde lezer bekoren. Het is bovendien mooi uitgegeven, met een stevige band. En ik ben altijd blij met leeslintjes.

Vogels maken de brug

Onze verre voorouders hadden al ontzag voor luchtdieren, die zich kunnen onttrekken aan de zwaartekracht. Ze speelden dan ook een belangrijke rol in de mythologie. Trekvogels maken de brug tussen onze en een andere wereld, ooievaars brengen kinderen mee. De vogel is een verbinding tussen hemel en aarde en een boodschapper uit gene wereld. Vandaar ook de vaak voorkomende dierenorakels, die doorleven in veel weerspreuken. Heel vaak werden vogels ook gezien als symbool van de ziel of van een hogere geestestoestand. Denk aan de duif, die in het christelijk geloof staat voor de Heilige Geest.

Bij elke vogelfamilie bieden de auteurs summiere biologische informatie, en gaan ze vervolgens op zoek naar de rol van arend, koolmees, pauw… in rituelen, mythologie, devotie; vervolgens gaan ze na welke symboliek er achter een vogel zit (arend: macht en sterkte; uil: dood, nacht, en tenslotte vertellen ze over de rol van de gevederde vrienden in de kunst en in de taal. Daarvoor scheren ze als volleerde trekvogels over de hele wereld en halen de mosterd bij verre culturen. En zoals zo vaak zijn er veel gelijkenissen.

Raven en duiven

Raven speelden een hoofdrol in de Germaanse mythologie. Oppergod Odin had er twee: Huginn en Muninn: ‘gedachte’ en ‘geheugen’. Ze leven voort in het spreekwoord ‘tegen heug en meug’. Raven waren ook van belang voor sjamanen in Siberië en bij de Inuït schiep een raaf zelfs de wereld. Raven werden zowat over de hele planeet gezien als weersvoorspellers. En ze wonen al eeuwen bij de Tower in Londen. Daar moeten ze met tenminste zes zijn, en één in reserve, anders gaat het koninkrijk naar de verdoemenis.

Of neem nu de duif, met een “zachtaardige, vredevolle en verzorgende natuur”. We kennen vredesduiven, witte tortels bij een huwelijk. Interessant is ook het hoofdstukje over de geschiedenis van duiven als boodschappers. In Brussel staat er bijvoorbeeld een monument “au pigeon soldat, aan de oorlogsduif”, de postduiven die van kapitaal belang waren voor de communicatie tijdens de Eerste Wereldoorlog. De muur op een begraafplaats waar de urnen van overledenen worden bijgezet heet een columbarium, naar het Latijnse columba. De duif als begeleider van de ziel. Onlangs was het wereldnieuws dat twee witte duiven die paus Franciscus had vrijgelaten in de vlucht werden aangevallen door een kraai en een meeuw… wat moeten we daaruit besluiten?

Dit boek is een ark vol dieren en verhalen, en in weerwil van de omvang volgens de auteurs geenszins compleet. Dat kan ook niet. Ik miste bijvoorbeeld een verwijzing naar de vele dieren in de Harry Potter-verhalen, de sneeuwuil Hedwig als boodschapper voor Harry en het hert als zijn ‘patronus’ of beschermengel. Maar ik kan de betekenis en de symboliek van beide dieren wel beter begrijpen door dit boek. Het is ontzettend nuttig voor al wie al leest, naar een schilderij, een kerkgevel of een tempel kijkt, voor iedereen dus. Want natuur is verweven met cultuur; de dieren zitten in ons cultureel DNA van sprookjes tot logo’s.

[Compendium van dieren als dragers van cultuur van Marcel De Cleene en Jean-Pierre De Keersmaeker is uitgegeven bij Mens en Cultuur Uitgevers, deel 1: zoogdieren, 1056 blz, 2013, deel 2: vogels, 816 blz, 2014, deel 3: vissen, reptielen, amfibieën, ongewervelden, fabeldieren verschijnt in 2015]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s