De stille taal

442178620

Turkse kalligrafie, de mystieke islam en het soefisme vinden een passend onderkomen in de Sint-Pietersabdij in Gent, in een tentoonstelling naar aanleiding van vijftig jaar migratie.

Naar afbeeldingen van Allah of van menselijke figuren zul je vergeefs zoeken in de islamitische cultuur, dat is namelijk verboden. Geometrische figuren, bloemen, bladeren en dieren komen wel vaak voor. En net omdat het figuratieve ondergeschikt is, krijgen de architectuur en met name ook de kalligrafie meer belang.

Voor de soefi’s hebben letters uit het Arabische alfabet een diepe mystieke, geheime betekenis. Hoe mooier en harmonieuzer geschreven, hoe krachtiger de uitstraling van wat er staat. De tentoonstelling in Gent laat dat uitbundig geëlaboreerd geschrevene zien op papier, maar bijvoorbeeld ook op muziekinstrumenten als de ud (luit) of de kaval (fluit).

Draaiende derwisjen

Het soefisme is een belangrijke, mystieke stroming binnen de islam, zowel bij sjiieten als soennieten. De naam komt vermoedelijk van het Arabische soef (wol). De eerste soefi’s droegen grove wollen kleding als blijk van hun soberheid en armoede.

Een bekende figuur is de 13de-eeuwe sjeik Jalal ad-Din Rumi (Mevlana), van Perzische afkomst, maar overleden in het Turkse Konya, en zijn volgelingen, de ‘draaiende derwisjen’. Door muziek en dans komen zij in een toestand van extase en verenigen ze zich op die manier met Allah. Ook de kalligrafie, de herhaling van lettertekens, is voor hen een vorm van meditatie.

De derwisjen (die overigens nog steeds bestaan) waren in vroegere tijden rondtrekkende ‘monniken’ en dat reizende leven valt goed te lezen in de tentoonstelling in Gent. Hun gebruiksvoorwerpen waren tegelijk van grote rituele waarde: kunstig bewerkte riemen, tassen waar hun schamele bezittingen in pasten, roskammen, rozenkransen. De gelijkenis met het christelijke paternoster of de hindoeïstische gebedssnoeren is frappant.

Rumi

De ochtendbries heeft geheimen
en wil ze kwijt aan jou.
Val niet weer in slaap.
Vraag wat je werkelijk wilt.
Val niet weer in slaap.
Mensen lopen in en uit over
de drempel
waar de twee werelden elkaar raken.
Daar is het gat van de deur,
hij staat open voor jou.
Val niet weer in slaap.

Mystieke praktijken

Er liggen ook bizarre voorwerpen. Een meditatiestok om de kin op te laten rusten, wanneer de derwisjen 40 dagen niet eten en nauwelijks drinken en slapen. Deze islamitische geestelijken piercten bepaalde delen van hun lichaam met een pin, verbonden met een opnieuw prachtig versierde tol, die ze lieten draaien op de grond, terwijl ze zelf hun trance-dans uitvoeren. Zelfpijniging met een hoger doel. Bij het asjoera-feest scheppen ze de soep met een enorme lepel, waarmee ze ook letters in de lucht schrijven. En op reis dragen ze een grote voedsel-of drankbus in een bijzondere vorm met zich mee, gemaakt van kokosnoot of brons, “het grootste zaad van de wereld” genoemd.

Bijna al deze objecten zijn met de fraaiste letters beschreven, beschilderd of gegraveerd. Ze komen uit collecties in Turkije.

Actuele vertaling

1193269051

Interessant is de zaal met hedendaagse Turkse kunst. Je herkent oeroude symbolen als de leeuw, de hand van Fatima, de fez of één enkele gekalligrafeerde letter. Er zijn artiesten die vilt of koper gebruiken, traditionele materialen. Ze herinterpreteren het soefisme, combineren het met -de vroeger verboden- figuratie en zetten woord om in schrift, en schrift in kunst.

[De stille taal. Turkse kalligrafie in de Bibliotheekzalen van de Sint Pietersabdij, Sint Pietersplein in Gent, tot en met 26 oktober 2014]

Advertisements

One thought on “De stille taal

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s