Stil leven in drukke tijden

– Psychologies magazine sept 2014
De machines van nu maken doorgaans minder lawaai dan die van twintig jaar geleden, maar het er zijn wel meer en ze blijven langer doorgaan. Voeg daarbij nog het mentale lawaai van de machine in ons hoofd en we leven in een kakafonie. Stilte vanbuiten en stilte vanbinnen vormen een heilzaam tegenwicht.
‘Stilte is de weg naar het essentiële, naar waarom we leven, voor wie we leven, waarvoor we het allemaal doen’, aldus de voorzitter van de Europese Unie, Herman Van Rompuy, enkele maanden geleden tijdens een speech voor bedrijfsleiders over stilte en leiderschap. Stil-staan om beter te leven. Hij bedoelde het niet in de zin van ‘reculer pour mieux sauter’, even terugtrekken om een des te betere sprong in het zakencijfer te kunnen realiseren, maar als aansporing om tijd uit te trekken voor wat er écht toe doet in het leven. ‘We hebben allemaal in onszelf een centrum van rust, omringd door de stilte’, meende de legendarische Dag Hammarskjöld, voormalig secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hij vond het belangrijk dat er in het VN-hoofdkwartier een meditatiekamer kwam. Ooit vormde de zondagsmis in onze contreien een gelegenheid om een paar uur tot rust te komen na een lange werkweek. Stilteplekken bestaan nog wel in onze omgeving, maar we lopen er doorgaans aan voorbij, op weg naar ons volgende agendapunt. Het gebeurt dat mensen toch stilstaan – uit vrije keuze of nadat ze op een tegenslag gebotst zijn in hun leven en verder doen even niet meer gaat. Dan wordt de behoefte aan rust en stilte ineens levensgroot. ‘Water mis je maar als de bron droogstaat’, luidt het gezegde.
Rust in drukke tijden
VRT- journaliste Kristien Bonneure waagde zich aan een boek erover: Stil leven. Een stem voor rust en ruimte in drukke tijden. In haar zoektocht naar de waarde van stilte liet ze zich inspireren door architecten, boeddhisten, leerkrachten, christelijke zusters, therapeuten en managers. Maar de kiem van haar zoektocht lag bij zichzelf. Kristien Bonneure: ‘Mijn boek is deels geboren uit irritatie over lawaai: storende iPod-luisteraars op de trein, bladblazers en haagscharen en luidruchtige landschapskantoren. Ik kon daar niet goed mee om. Het is ook de reden dat ik overgeschakeld ben van werk in het grote eengemaakte landschapskantoor van de nieuwsdienst van de VRT naar de kleinere cultuurredactie Cobra.be. Ik merkte dat ik na de schaalvergrotingsoperatie veel vaker een hoofdtelefoon opzette, en niet enkel wanneer dat nodig was voor het monteren van radiofragmenten. Maar zo’n hoofdtelefoon heeft ook iets defensiefs, je isoleert je erdoor van je omgeving. Ik had al een paar keer geschreven over mijn worsteling met lawaai en mijn behoefte aan stilte, en een uitgever vroeg me of ik daar geen boek over wilde schrijven. Ik heb nogal snel toegezegd omdat het me een mooie kans leek om uit te zoeken of mijn behoefte aan rust en aan stilstaan ook terug te vinden was in andere beroepscategorieën. Daarna ging ik twijfelen: kan je wel schrijven over stilte? Het lijkt ironisch om daar veel woorden aan te besteden. Maar hoe meer ik erover las en hoe meer ik praatte met uiteenlopende mensen, hoe meer de inspiratie groeide. Op een bepaald moment heb ik me een paar weken teruggetrokken op de Stiltehoeve van Bond zonder Naam in Damme om er in alle rust aan te kunnen werken. Hoewel, rust is relatief. Mijn geest zat vol met woorden, en het eerste wat ik soms dacht als ik wakker werd, was: “ik zou dat zo moeten formuleren”. Nu pas, nu het boek geschreven is, kom ik weer echt aan stilte toe.’
Van niemand en van iedereen
De boeddhist Paul Van Hooydonck is een van de mensen met wie Kristien Bonneure ging praten. Hij ziet zijn eigen meditatiecentrum vol- en de kerk leeglopen. ‘Als de Kerk weer een concreet pad zou aanbieden om contact te maken met de dimensie van stilte dan zouden mensen daar wel op ingaan, denk ik’, zegt hij. ‘Als ze voelen dat het over de kern gaat dan mag het van eender waar komen. Stilte is van niemand en van iedereen. Ze kan gedijen in elke traditie en behoort aan geen enkele toe. Dat komt omdat stilte resoneert met iets wat in een of andere vorm al in iemand aanwezig is, meent Van Hooydonck. ‘Een intuïtief weten, een kiem, een gevoelige snaar … het diepe verlangen naar geestelijke rust. Iedereen zoekt dat.’ Zuster Lutgart zoekt en vindt het in een Karmelieten­kloos­ter. Voor haar is de stilte geen leegte, vertelt ze aan Bonneure. ‘Alles is vervuld, ook een bloem of een vogel.’ Ze verwijst naar een aanwezigheid, voor haar een goddelijke aanwezigheid. Hoewel de karmelietessen veel in stilte werken praten ze op bepaalde momenten wel met elkaar. Maar dat is van een andere orde dan wat zuster Lutgart vaststelt als ze de muren van haar klooster verlaat. ‘Als ik al eens buitenkom, naar de dokter of zo, dan zie ik al die mensen met koptelefoons op straat of in de wachtkamer. Het heeft geen zin om alles op te vullen met geluid en muziek’, verzucht ze. Een mens hoeft geen boeddhist of slotzuster te zijn om de stilte bewust op te zoeken. De Britse schrijfster en docente literatuur Sara Maitland besloot zich rond haar vijftigste – na een luidruchtig en gelukkig leven en nadat haar kinderen volwassen waren – veertig dagen terug te trekken in een huisje op het Schotse eiland Skye. Ze schreef haar ervaringen neer in A book of silence, en raakte zo verknocht aan de stilte dat ze nu een goed deel van de week in stilte doorbrengt en enkel op bepaalde dagen bereikbaar is voor mails of telefoongesprekken. On­rea­listisch? Je voor lange tijd terugtrekken in de natuur is niet voor iedereen weggelegd, maar ook in kleinere dosissen kan stilte heilzaam zijn.
Mentaal lawaai loslaten
Kristien Bonneure ervaarde de waarde van stilte toen ze met yoga begon. ‘Ik dacht voordien: dat zal wel een mix zijn van zachte gymnastiek en relaxatie. Maar ik werd vooral getroffen door de ruimte die het me gaf – innerlijke ruimte. Het was het wegvallen van dwang of streven waardoor werksituaties zo vaak gedomineerd worden: er is een constante planning aan de gang, en thuis loopt dat deels door. De aandacht en de verdieping van de yogaoefeningen brachten me bij iets heel puur en zuiver, een innerlijke rust. Ik wilde dat verder verkennen en heb een achtwekentraining mindfulness en stiltemeditaties gevolgd. Die laatste waren heel leerrijk maar ook wel spannend en schrikwekkend. Gelukkig was er een strikt dagschema dat houvast bood. Wat ik op die plaatsen gevonden heb? Rust, ruimte en een soort openheid waarin kleine muizenissen verdampen. Het waren ook oefeningen in zelfrelativering, en een uitnodiging om geen strijd meer te leveren. Je niet hechten en je niet verzetten, zoals de boeddhisten adviseren, en geankerd blijven in het nu. Mijn yogaleraar zegt wel eens: “laat de wolk maar passeren”. De wolk staat voor allerlei emoties of gedachten die op dat moment door ons heen gaan. We hoeven daar niet aan vast te houden, we kunnen ervoor kiezen om het mentale lawaai los te laten en bij rust en ruimte in onszelf uit te komen.’
Stilte die weegt
Niet alle stilte is van een heilzame soort, erkent Bonneure. ‘Toen ik mijn bejaarde vader vertelde dat ik een boek over stilte ging schrijven, zei hij: “stilte is toch niet zo leuk, ze kan wegen op mensen”. Heel wat mensen hebben negatieve associaties bij stilte. Het roept voor hen eenzaamheid op, of iets opgelegd of afgedwongen. Dat is het zeker in situaties waar mensen monddood gemaakt worden, denk maar aan de schandalen binnen de Kerk over seksueel misbruik, of wanneer je in een situatie van eenzaamheid terechtgekomen bent waar je niet voor gekozen hebt. Dit is een kerngegeven: kies je voor stilte of niet? Als je ervoor kiest kan je nog gradaties toelaten, zoals in het karmelietessenklooster van zuster Lutgart waar op gezette tijden wel gepraat of uitgewisseld wordt. Dat lijkt me fijner dan wat ik zag over de kartuizers in de documentaire Die grosse Stille: het leven van die monniken wordt overheerst door stilte. Er is een aandoenlijke scène waarbij een oudere monnik de katten te eten geeft en tegen ze praat. Ik heb zelden een eenzamer beeld gezien. De extreme stilte is wat mij betreft over de grens van het menselijke. Maar wie daar leeft heeft er wel voor gekozen.’
Lege gaten laten
Sara Maitland beschrijft in A book of silence hoe stilte zowel tot zelfnegatie als tot zelfaffirmatie leidt. Zelfnegatie omdat stilte je innerlijk leegmaakt, en een soort zelfrelativering brengt waarin het ego deels verdampt. Zelfaffirmatie omdat er vanuit die leegte vaak ideeën en inspiratie opborrelen. Ook de Nederlandse schrijfster Joke Hermsen wijst erop dat stilstaan maakt dat je in een ruimte terecht kan komen waarin er iets kan gebeuren, een ruimte voor nieuwe creaties of inzichten. Maar hoe komen we bij die stilte in ons doorgaans zo overvolle leven? Naast bewust tijd maken om bijvoorbeeld te wandelen of aan yoga te doen kan Bonneure nog wel wat tips bedenken: ‘Wie gewend is om te multitasken kan eens proberen die taken uit elkaar te halen en ze een voor een te doen. Je kan autorijden zonder automatisch de radio aan te zetten, of lopen zonder oortjes in. We zijn gewend het ene als decor voor het andere te zien, maar je kan je ook focussen op één ding. Bijvoorbeeld ’s middags een rustige plek opzoeken om je lunch te eten, zonder een boek erbij. Ik kies er ook bewust voor om lege gaten te laten in mijn persoonlijke agenda en de gezins­agenda. Het is een manier om tijd te creëren waarin toeval weer kan spelen, waarin we ontvankelijk kunnen worden voor wat er zich op dat moment aandient. Natuurlijk gaat dat in tegen onze controledrang, zelfs in onze vrije tijd moeten en willen we van alles realiseren.’ ‘Omdat ik om stilte vraag, denk niet dat ik ga sterven’, schreef Pablo Neruda ooit. ‘Mij overkomt het tegendeel. Mij overkomt dat ik ga léven.’ Met die uitspraak eindigt het boek van Kristien Bonneure: stilte is leven dat je overkomt.
Stilteplekken van Kristien Bonneure

Het VRT-bos, achter het grote VRT-gebouw aan de Reyerslaan. ‘Het was ooit een militair domein, een schietplek rijk aan heuveltjes en tunneltjes. Niet uitgebreid maar groot genoeg om tijdens de lunchpauze even in te verdwijnen.’
De Stiltehoeve in Damme. ‘Ze ligt bij mijn roots, ik groeide op in Brugge en fietste dikwijls naar Damme. De hoeve ligt onopvallend in het prachtige landschap, en de kamers dragen namen als Fransciscus van Assisi, Gandhi en Lao Tse. Buiten staat er een groot beeld van een ei, van de kunstenaar Koen Vanmechelen. Alleen dat ei, geen andere kunstwerken. Het ei is zo’n veelomvattend symbool.’
Het kerkhof Dieweg in Ukkel. ‘Het is een oud kerkhof, met graven van honderd jaar en ouder, al ligt Hergé er ook begraven. Het is deels overwoekerd door de natuur. Het is heel mooi hoe de natuur er haar deken over uitspreidt. Het zou fijn zijn als we kerkhoven weer zouden omarmen, niet enkel als een plek voor de doden maar ook voor de levenden.’

Lees deze tekst ook in Psychologies magazine, september 2014, tekst Ria Goris

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s