Heilige plaatsen, heilige boeken

madonna-di-loreto

Stilte
Antwerpen verwelkomt een indrukwekkende dubbeltentoonstelling over het katholieke, het joodse en het islamitische geloof. Hun verhaal met veel gelijkenissen wordt verteld aan de hand van pelgrimages en heilige boeken. Antwerpen is allerminst een toevallige plek voor deze culturele religieuze ontmoeting. Zoals de Franse filosoof Michel Foucault zei: Een stad is een palimpsest, een voortdurend hergebruikt stuk perkament, een plek met vele lagen. In Antwerpen zijn er op dit moment 71 rooms-katholieke kerken, zes protestantse, vijf orthodoxe, 48 moskeeën, 32 synagogen, en tal van gebedshuizen van andere religies. “Het is uitdrukkelijk de bedoeling om de religieuze gemeenschappen nader bij elkaar te brengen door hun gemeenschappelijk verleden te tonen,” zegt schepen van cultuur Heylen. Hij roept de bezoekers op om “stil te worden” van de getoonde cultuurschatten,“want alleen door stilte is echte dialoog mogelijk tussen culturen en religies”.

Pelgrims

In het MAS staat alles in het teken van pelgrimstochten. Als bezoeker word je bij aanvang in een contemplatieve sfeer gedompeld door filmbeelden van pelgrims en sfeervolle muziek van Eric Sleichim (Bl!ndman). Het drieluik ‘De Kaarskensprocessie van Scherpenheuvel’ van Frans Van Leemputten geeft meteen de drieledige structuur van de tentoonstelling weer: het vertrek en de reis, het verblijf in het pelgrimsoord of heiligdom, en daarna de terugkeer.

Wondermooi is de Madonna van Loreto van Michelangelo di Meresi da Caravaggio, heel uitzonderlijk vanuit Rome overgebracht naar Antwerpen, waar het monumentale werk sober en ontdaan van zijn lijst te bewonderen is. Een arme, oude vrouw en een jongere reiziger knielen met hun vuile, gezwollen voeten voor de Madonna met kind en ervaren iets wat veel pelgrims beleven: de extase na de uitputting, het eindpunt van een fysieke en spirituele zware tocht.

Uit de joodse traditie komt ‘Jérusalem’ van Marc Chagall, een doek uit 1932, dat de Klaagmuur in Jeruzalem toont, toen die nog aan een pittoresk smal straatje lag. Jerusalem vormt de kern van deze tentoonstelling, het is dan ook een heilige (en daarom fel bevochten) stad voor de drie religies.

De islamitische pièce de résistance is een gouden slot en sleutel van de Ka’ba, de zwarte kubus in Mekka, waar de hadj-gangers zeven keer omheen lopen. De sleutels worden bewaard in het Topkapi-paleis in Istanbul. Het heeft veel internationale diplomatie gevergd om deze stukken in Antwerpen te krijgen. Maar er zijn ook veel ‘gewonere’ voorwerpen die pelgrimstochten, in alle drie de religies van het Boek, illustreren. Relikwieën (de drie wijsvingers van de Drie Koningen!), gebedssnoeren, wandelstaffen, amuletten, bijzondere kleding, rituele voorwerpen. Een versleten lederen cape met Sint Jacobschelpen, uiteraard gedragen door een reiziger naar Compostella.

“Air from the Holy Land”

 Nog een gelijkenis tussen de drie religies is dat pelgrims na de intense ervaring van reis en verblijf ook iets tastbaars naar huis willen meenemen. Soms is dat een certificaat of een bewijs, soms een flesje heilig water of zelfs een blikje ‘Air from the Holy Land’. Aandoenlijk is trouwens de hedendaagse annex aan de tentoonstelling, waarbij Antwerpenaars is gevraagd om hun eigen pelgrimssouvenirs uit te lenen. Het resultaat is een kast, letterlijk een santenkraam, vol kitscherige bric-à-brac. Zowel in het MAS als in de Erfgoedbibliotheek zijn er ook gefilmde, doorleefde getuigenissen te zien van gelovigen.

Dode Zeerollen

 

In de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience is er de tweede tentoonstelling, ‘Heilige boeken’. Eigenlijk moet je die het eerst bekijken, want de drie monotheïstische religies zijn gestoeld op het boek: de Bijbel, de Tenach (het joodse Oude Testament) en deKoran, waarin God zich heeft geopenbaard aan de mens.

De sfeer in de stemmige, halfduistere Nottebohmzaal is die van een schatkamer. Een stukje van de beroemde Dode Zeerollen werd voor onze ogen in een vitrine gelegd. Psalmen van 1900 jaar oud, in oud Hebreeuws geschreven. Daarnaast ligt een Koranfragment uit de 7de eeuw, vlak na het ontstaan van de islam dus. Dat doet je naar adem happen.

Voorts zijn er prachtig verlichte manuscripten te zien, waaronder de beroemde Bijbel van Anjou of een wonderlijk gekalligrafeerde Koran uit de 14de eeuw. De eerste gedrukte Bijbel van Gutenberg, de beroemde polyglotte Bijbel van Plantin. Maar ook een lutheraanse Bijbel van Jacob van Liesvelt, met daarnaast de katholieke index van verboden boeken, waarop … van Liesvelt stond. De arme man werd onthoofd. Heel bijzonder is ook de mysterieuze joodse Thorarol die in de jaren ‘50 werd binnengebracht in de bibliotheek, en nooit meer werd opgehaald.

Een op de drie wereldburgers is christen, jood of moslim. De dubbeltentoonstelling in het MAS en de Erfgoedbibliotheek laat zien hoeveel die drie godsdiensten van het Boek gemeen hebben. Even vergeet je al het bloed, dat werd en nog steeds wordt vergoten bij religieuze conflicten. Van de kruistochten (pelgrimages van het gewelddadige soort) over de jodenvervolging tot IS…

[Heilige plaatsen van 19 september 2014 tot 18 januari 2015 in het MAS in Antwerpen]

[Heilige boeken van 19 september 2014 tot 21 december 2014 in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience in Antwerpen]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s