De kunst van de stilte

Wat kan de cultuurwereld lawaai maken. Het seizoen is in volle schwung. Auteurs, acteurs, zangers en beeldhouwers schreeuwen om vijftien minuten aandacht. Lees mij! Niet te missen! Must-see! Te laat, uitverkocht! Rock Werchter vuurt al de eerste namen voor 2015 met uitroeptekens en prijsverhogingen op me af. En dan is er de verontwaardiging over slinkende subsidies, die klinkt ook luid. En terecht.

Midden al die herrie valt me iets op. Spiegel im Spiegel van Arvo Pärt stond op vier in Klara’s Top 100 vorig weekend. Een trage, zich herhalende, ogenschijnlijk ‘doorzichtige’ melodie voor piano solo. Vorig jaar stond Pärt op zeven, in 2012 op veertien. En daarvoor dook het stuk niet eens op in de lijst van meest geliefde klassieke muziek, de jaarlijkse soundtrack van een weemoedig weekend.

Pärt, een Est van bijna tachtig die er uitziet als een orthodoxe pope, heeft vooral sacrale muziek geschreven. Noem het geen serene muziek. Nu dat woord zelfs gebruikt wordt voor betogingen, schrap ik het uit mijn vocabulaire. Ik vind het ‘horizontale’ muziek, als dat begrip bestaat. Waar het moment wordt uitgerekt in de tijd. Overigens klinkt zeker niet alles van Pärt zo stil.

a59f6912-770f-11e4-9e64-279a382a67be_original

Rothko

Nog een vaststelling: vele bezoekers schuiven aan voor de kleurvelden van Mark Rothko in het Gemeentemuseum in Den Haag. Er hangt een bordje ‘Stilte gewenst om de beleving van de werken van Rothko te ondergaan’, maar ik hoor toch klachten over (Nederlandse) medebezoekers die luid hun mening ventileren over het paars of het rood. Het is te druk om de diepte van de kleuren echt te ervaren. De echte snobs halen hun neus op. Zij hebben Rothko al járen geleden ervaren, natuurlijk moederziel alleen ergens in een museum, toen niemand anders interesse had.

Rothko’s mystieke werk wordt voor fortuinen geveild, net als dat van Georgia O’Keeffe, een Amerikaanse woestijnkluizenares die ijle schilderijen maakte met uitvergrote flora, schedels of wolken. HaarJimson Weed/White Flower No. 1 haalde net een recordprijs voor een vrouwelijke kunstenaar. Tussen twee haakjes: de afgebeelde witte bloem is de hallucinogene doornappel, door Louis Couperus ‘de bloem der heksen’ genoemd.

Een derde voorbeeld. Enkele weken geleden kwam ik onverwachts veel volk tegen op SLOW (36h), het kunstenfestival van de traagheid in Brugge. Daar viel niet alleen de stilte op, maar ook de herhaling. Ik heb me laten bezweren door het hoekige patroon van Erik Saties Vexations, 840 keer na elkaar gespeeld door tientallen studenten piano, een marathon van meer dan 24 uur. Hoe lang heb ik daar zitten luisteren? Ik was mijn gevoel voor tijd kwijt. En dat was de bedoeling. ‘Tijd hebben we alleen als we tijd geven’, hoorde ik een componist zeggen.

Vanavond ben ik op de tweede Stille Nacht in de Stadsschouwburg in Leuven, waarvoor ik – fluisterend – auteurs mocht uitnodigen. Roland Jooris, de dichtende meester van het weglaten; de observerende columnist Bernard Dewulf; de stiltezoekende schrijfster Ann De Craemer, en vooral A. L. Snijders, de literaire miniaturist uit Nederland die van zkv’s (zeer korte verhalen) zijn handelsmerk heeft gemaakt.

Waarom spreekt deze sourdine steeds meer mensen aan? Toeval bestaat niet. Ik denk dat het te maken heeft met wat er – op het eerste gezicht en gehoor – niet staat, niet te zien, niet te horen is. En dat in mijn aanvoelen de essentie is. ‘Don’t play what’s there, play what’s not there’, zei Miles Davis.

Leeg en vol

Het is kunst die tegelijk leeg en vol is. Om bij de horizontale muziek van Pärt te blijven: ergens is er in dat lang durende moment een dakraampje dat uitzicht biedt op een verticale dimensie, een groot mysterie. Waarvoor ik en blijkbaar veel andere mensen extra gevoelig zijn in de melancholische maand november.

Geef mij maar stil, traag en intens. En saai, dat hoort er soms bij. Ter contrast met de dictatuur van het nieuwe in tijden waar alles jachtiger, korter en heviger moet …. en sneller vergeten en voorbij is.

Het stemt me blij dat steeds meer mensen van stille kunst houden. En als de beleving collectief is, des te beter. Samen stil vallen, wat is er mooier? We moeten er enkel voor beducht zijn om de stilte te vermarkten. Of er te veel over te schrijven.

Sorry.

[Kristien Bonneure werkt voor Cobra.be, de cultuurwebsite van de VRT. Ze is de auteur van ‘Stil leven’ (Lannoo, 2014). Lees deze tekst ook op destandaard.be]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s