Ontrafeld – Eric Rinckhout

 

 Eric Rinckhout, kunstjournalist van De Morgen, maakt een persoonlijke selectie van 50 schilderijen en leert ons weer opmerkzaam te kijken naar details en contrasten.

Wie kent ‘Het Melkmeisje’ van Johannes Vermeer niet? Ze duikt zelfs op in reclame. Dit op het eerste zicht brave kind giet voorzichtig een kan melk leeg in een teil, allicht om broodpudding te maken met een paar klaarliggende korsten en hompen. Maar wat staat dat voetenstoofje met roodgloeiende kooltjes daar onhandig net achter haar op de grond te doen, bij een plint met Cupido-tegels? Wat wil het meisje warm of heet houden? En hoe verhoudt het melkmeisje zich tot totaal andere vrouwenportretten van Jan van Riet, Manet, Degas en Vilhelm Hammershöi?

 Dit is geen top 50

Drie jaar lang was de interessantste rubriek in De Morgen Magazine de dubbele mooi geïllustreerde pagina waarin Eric Rinckhout, een van onze beste kunstkenners, een  schilderij “uit de doeken deed”.  Verschillende van die pagina’s heb ik uitgeknipt en gespaard.  Dat had niet gehoeven, want uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts brengt nu een riante keuze van die analyses, bijgewerkt,  beter gedocumenteerd, en met een paar voorbeelden die (nog) niet in het krantenmagazine verschenen. Een aardige manier om een kunstboek te maken.

Het gaat niet om de 50 belangrijkste schilderijen ooit, gelukkig maar, zelfs niet om de persoonlijke toplijst van Rinckhout, maar om een selectie werken die het verdienen om beter en langzamer bekeken te worden. Van de gekozen kunstenaars is niet het absolute iconische artefact opgenomen. Geen ‘Guernica’ dus, zelfs geen Picasso of Dali, nog minder ‘De Kruisafneming’ of De nachtwacht’.  En van de Mona Lisa geen spoor. Het boek, fraai  uitgegeven, kan zo liefhebber en leek boeien.

Van 1437 tot 2013

Rinckhout fietst doorheen de hele kunstgeschiedenis, van 1437, het onafgewerkte monochrome ‘De Heilige Barbara’ vanVan Eyck, tot het stripachtig verhalende ‘It’s as if Someone…’ van Rinus Van de Velde uit 2013.  De verzameling is niet chronologisch, maar thematisch samengesteld, en dat leidt tot verrassende overeenkomsten, domino-effecten en sterke contrasten.

Eerst is er telkens een groot beeld van het werk, meestal over twee bladzijden, dan een (te) korte commentaar bij enkele details. Helaas valt soms eens veelzeggend detail net in de middenplooi tussen de bladzijden. Op den duur wordt het een leuk spel, bij overschouwing van het volledige schilderij, om te raden wat Rinckhout er uit zal halen om nader toe te lichten.  Als lezer had je af en toe voor een ander element gekozen en het had iets meer mogen zijn bij bepaalde werken.

Dialoog

Dat neemt niet weg dat Rinckhout zich uitzonderlijk goed gedocumenteerd heeft, verdraaid wel weet waarover hij schrijft, en heel wat revelerende nieuwe inzichten rondstrooit. Fragmentarisch en onvolledig, jawel, erg blank ook, maar toch is dit populariserende geschiedenis op niveau. En een hele geruststelling: je hoeft niet met alles akkoord te gaan, het is eenuitnodiging tot dialoog. Weinig lezers zullen alle kunstenaars, laat staan alle werken kennen. Vermoedelijk zitten er voor iedereen enkele echte ontdekkingen bij. Het gaat wel alleen om schilderijen, maar die kunnen reliëf krijgen, bij voorbeeld ‘Schwarze Flochen’ van Anselm Kiefer, waar echte takken, gips  en een loden boek op het canvas zijn bevestigd.

Zeven vrouwen, 43 mannen

Rinckhout steekt sterk van wal, met ‘Judith onthoofdt Holofernes’, een door Caravaggio beïnvloed meesterwerk vanArtemesia Gentileschi, die in de moord op doek wraak pleegt voor de verkrachtingen waar ze in haar carriere het slachtoffer van was. Alles samen kiest Rinckhout zeven vrouwen: ook Natalja Gontsjarova met ‘De Fietser’ (zie hier boven),Berthe Morisot, Judith Leyster, Marlene Dumas, Louise  Bourgeois en Anne-Mie Van Kerckhoven komen aan bod.

Caravaggio zelf is er bij, met ‘De Graflegging’, en Rik Wouters met een atypisch waardig en dramatisch zelfportret. Er zijn verschillende inhoudelijke en technische thema’s, maar voor Rinckhout blijkt vooral het licht essentieel in de schilderkunst, zeker bij ‘Het melkmeisje’ van Vermeer, het ‘Zelfportret’ van Spilliaert,  de stillevens van Morandi, en bij de ‘Snow Storm’ van W. M. Turner.

Leren kijken

Een van de sterkste contrasten is dat tussen het immens sensuele, van liefdevolle erotiek doordrongen portret van Helena Fourment door Rubens, de oude snoeper, en het afgrijselijk pornografische ‘Dorothy D-Lite’ van Dumas. Ook de tegenstelling tussen het koude stilleven van Morandi versus het warme ontbijt van Chardin is opzienbarend.  Het verblindend witte ‘Das Eismeer’ van Caspar David Friedrich komt net voor het onheilspellend zwarte ‘Mer Grosse’ vanThierry De Cordier.  En ‘Portret van een Stel’ van Frans Hals duelleert met ‘Office at Night’ van Edward Hopper.

‘Ontrafeld’ is een sterk pleidooi om beter te kijken, trager waar te nemen, je te laten pakken door quasi achteloze elementen, verbanden te zoeken. Rinckhout wil meer durf, persoonlijke interpretatie  en humor bij de exegese van kunst. Het resultaat is een aangenaam en zinvol boek. Om te kijken, te lezen, en na te vertellen.

[Ontrafeld. Een verrassend parcours door de westerse kunstgeschiedenis in 50 iconische schilderijen, Eric Rinckhout, 2014, Borgerhoff en Lamberigts, Gent, 210 bladzijden]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s