De Churchill factor – Boris Johnson

Is het mogelijk om over Churchill een vervelende biografie te schrijven? Neen toch! Sir Winston was “bigger than life”, een van de winnaars van de Tweede wereldoorlog, en raar maar waar van de Nobelprijs voor literatuur. De conservatieve Londense burgemeester Boris Johnson heeft er zich aan gewaagd. Door zijn mateloze idolatrie en persoonlijke politieke bijbedoelingen slaagt Johnson wel degelijk in het onmogelijke: een saaie en genante hagiografie afleveren over Churchill.

“Roger Simons, in Londen”

Een halve eeuw geleden, op 24 januari 1965, overleed Winston Churchill, een van de grootste politieke leiders van de 20ste eeuw. Zijn staatsbegrafenis was rechtstreeks te volgen op radio en tv wereldwijd. Ik herinner mij nog de stem van Roger Simons die zaterdag. Net 10 jaar daarvoor was Churchill afgetreden als premier. Hij bleef tot een paar maanden voor zijn dood in het Lagerhuis zetelen.

De conservatieve Boris Johnson -door mensen die dat woord niet begrijpen “flamboyant” genoemd- was één jaar oud toen Churchill zijn laatste sigarenrook inhaleerde. Johnson heeft ‘De Churchill Factor’ niet chronologisch maar thematisch opgebouwd. Dat is een goed idee, tenzij je  elk hoofdstuk besluit met telkens dezelfde langdradige loftuitingen over het genie van die unieke persoon. En als je ook Churchills vele blunders, onnodige offers van eigen manschappen in zinledige maneuvers, onsympathieke aspecten van zijn persoon en misdaden tegen de mensheid eerlijk had behandeld. Niet dus.

Zelfdestructie

Als het over de allesverwoestende, honderden mensenlevens eisende en strategisch volstrekt nutteloze tapijtbombardementen op cultuurstad Dresden gaat, kijkt Johnson vrolijk de andere kant op. Ook over de vernietiging van de Franse oorlogsvloot, 1350 matrozen inbegrepen, in de haven van het Algerijnse Oran, die nochtans met zeemijnen compleet geïsoleerd was van open zee, drapeert hij de mantel der liefde. De superieure Franse oorlogsbodems moçhten niet in Duitse handen vallen. Bij andere massamoorden zucht Johnson dat het niet anders kon en dat Churchill tranen met tuiten weende als hij dacht aan de menselijke offers. Zo is het gemakkelijk.

Dat Churchill heelder bevolkingsgroepen tot in het diepste van hun wezen minachtte en beledigde, moet kunnen, vindt de auteur, het politiek correcte eenheidsdenken bestond nog niet. Sorry homoseksuelen, communisten, Afrikanen, Aziaten, Arabieren, geestelijk gehandicapten en immigranten. Boris Johnson noemt Churchill ook met beate bewondering “de architect van het moderne Midden-Oosten”. Fraai werkstuk!

Mosterdgas na de maaltijd

Verschillende keren was Churchill van plan om militair tussenbeide te kopen in de jonge Sovjet-Unie. Dat zou de Russen 70 jaar tirannie bespaard hebben, mijmert Johnson. Over het alternatief, en de afloop van de tweede wereldoorlog, maakt hij zich geen zorgen. Voorts bleef Churchill altijd, tot tijdens de tweede wereldoorlog, een voorstander van het gebruik van mosterdgas. Gelukkig kreeg hij die keer niet zijn zin.

Notoire overloper

Winston Churchill is de zoon van een Amerikaanse moeder die hij adoreerde, en een moeilijke aristocratische vader, telg van het geslacht Marlborough, gewezen minister van financiën en sifilislijder. Het parcours van Winston was er een met veel blutsen en builen.  Hij begon zijn carrière in de oorlogsjournalistiek en het leger. Die combinatie  leidde tot spannende reportages, in de ik-persoon, op vier continenten. Een tijdlang was hij de best betaalde verslaggever van Groot-Brittannië.

In 1900 kwam Churchill voor de Conservatieve Tories in het Lagerhuis, vier jaar later stapte hij over naar de liberale Whigs.Tot aan de vooravond van de tweede wereldoorlog was hij een aantal keren minister. Hij stapte opnieuw over naar de Conservatieven nadat hij de Liberalen door zijn recalcitrant gedrag nagenoeg had gedecimeerd. Partijtrouw was nooit zijn sterkste kant.

In oktober 1914 organiseerde Churchill de verdediging van Antwerpen tegen de Duitsers, en dat liep met een nog veel erger fiasco af dan het ponton onlangs ter herdenking van de havenblokkade. De enige verkiezingen die hij echt won, waren die van 1951.

“Uitvinder van de tank”

Boris Johnson bezoekt onder meer het Ploegsteertbos, Plug Street zoals de Britten het noemden. Churchill was daar ooit om de mogelijkheden van de tank, een nieuw wapen, te bestuderen. Johnson doet alsof de tank is bedacht door Churchill.

Het boek begint op 28 mei 1940 toen het oorlogskabinet van premier Churchill moest beslissen of het zou ingaan op een vraag  tot onderhandelen van Hitler, via Mussolini. De regering van nationale eenheid aarzelde, maar Churchill kon iedereen overtuigen om het vredesvoorstel van de nazi’s af te slaan. Churchill was nog geen drie weken eerder vrij toevallig premier geworden, nadat Lord Halifax zijn kandidatuur had ingetrokken.
Tot 1942 leed Churchill, en met hem de geallieerden, alleen nederlagen, onder meer de mislukte campagne in Noorwegen. Maar hij hield koppig vast aan zijn oorlogswil, ook omdat hij zich de nazistische optochten en beangstigende  marsen in Duitsland uit de jaren ’30 levendig herinnerde.

Voortdurend slaat Johnson de lezer om de oren met “de immense fysieke en morele moed van Churchill die buiten iedere twijfel staat”.  Tientallen keren vermeldt hij dat Winston dapper was als een leeuw, onverschrokken, en nog een pak synoniemen van moedig. Churchill was misschien wel de grootste redenaar uit de geschiedenis, beter zelfs dan Martin Luther King…

Een dikke baby in een paarse ‘onesie’

Dat Churchill een excentrieke man van extremen was, komt te weinig uit de verf. Hij zag er vaak uit als een dikke bejaarde baby, als een verwend kind dat altijd  zijn zin kreeg. Hij had een ongewone hang naar luxe en naar overvloedig eten en drinken. Wellicht rookte hij  250.000 Havanna’s.

Voor een man die ooit een zwakke scholier was, en die niet naar de universiteit ging, heeft hij het verbazingwekkend ver geschopt. Als volwassene bleef hij in een paarse hansop, een onesie dus, door Chartwellmanor of Blenheimcastle banjeren, op de voet gevolgd door zijn rosse kat. Een raszuivere afstammeling van dat historische dier woont trouwens nog altijd in het Churchill-huis.

Chartwell was de eerste tekstverwerker uit de geschiedenis, merkt Johnson op. Tientallen bedienden gingen vooortdurend in de enorme bibliotheek op zoek, als een google-machine, naar wat Churchill vanuit zijn bad bevolen had. Daarna vuurde hij zijn teksten af op een even groot leger stenografen. Churchill heeft inderdaad meer geschreven dan Dickens en Shakespeare samen, maar hij liet bijna alles door anderen researchen en noteren.

En die Nobelprijs voor Literatuur? Die kun je zien in Chartwell. Churchill kreeg de prijs in ’53 “for his mastery of historical and biographical description as well as for brilliant oratory in defending exalted human values”. Hij schreef oorlogsverslagen (vier volumes over de Eerste, en zes over de Tweede Wereldoorlog) en verschillende biografieën.

Verenigd Europa

Al in 1930 was Churchill voorstander van de Verenigde Staten van Europa. Ook na de tweede wereldoorlog, als oppositieleider, sprak hij zich in die richting uit. Maar als typische Tory liet hij in het midden of Groot-Brittannië volwaardig deel moest uitmaken van dat Europa, of alleen maar aan de zijlijn zou staan supporteren…

Churchill was een merkwaardige combinatie van reactionair en progressief, van elitair en volks. Hij steunde vanaf een bepaald ogenblik het stemrecht voor en de gelijke betaling van vrouwen. Hij steunde enkele sociale maatregelen, en de rechten van vakbonden. Hij deed dat vooral om de sociale vrede te bewaren, en het Britse prestigeverlies door de schrijnende armoede in achterbuurten van grote steden weg te wissen. Hij wilde dat de rijken grootmoedig waren voor de dankbare arbeidersklasse en werkloze sukkelaars.  Maar dat Churchill de verzorgingsstaat zou hebben geïntroduceerd is even onwaar als de bewering dat de nazi’s de sociale zekerheid hebben ingevoerd.

Misbruik en dubbele agenda

Boris Johnson put vrolijk uit de vele apocriefe verhalen over Churchill waarvan helemaal niet zeker is dat  ze inderdaad in de buurt van sir Winston gebeurden. Als schrijver-journalist laat hij een lekker verhaal niet verknoeien door de gecheckte waarheid. Maar ook alom bekende geestigheden herhaalt hij vrij nodeloos in een veel slappere versie dan wat elders al werd opgetekend. En iemand moet Boris Johnson ook eens vertellen dat niet alle National Trust-bezoekers aan Chartwell en Blenheim “pelgrims” zijn, en dat niet iedere Winston wereldwijd naar Churchill is genoemd.

Erg mooi in dit boek zijn wel drie fotobijlagen van telkens zowat 10 bladzijden met veelal onbekende kiekjes.  Voor de rest is dit een onvolkomen werkstuk dat, ook door de verrassend matte stijl van Johnson, en de weinig inspirerende vertaling, almaar meer verveelt en enerveert.

Het ergste is natuurlijk dat Boris Johnson Churchill misbruikt om zijn eigen dissident gedrag binnen de Conservatieve partij goed te praten, en zijn ambities voor het leiderschap van de Tories, en dus van het land, vaart te geven. Boeken over Churchill, prima, maar dan wel van de hand van objectieve historici, please, en niet van een politicus met een driedubbele agenda.

[De Churchill factor. Hoe één man geschiedenis schreef van Boris Johnson is uitgegeven bij Spectrum, 2015, 400p]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s