In naam van God – Karen Armstrong

Geweld heeft bijna altijd ook met politiek te maken, en niet alleen met religie, betoogt godsdienstwetenschapster Armstrong. En alle religies koesteren tegelijk ook het mededogen. Een genuanceerd boek in tijden van extremisme.

Karen Armstrong in het Journaal

IS, Charlie Hebdo, of zomaar een berichtje uit de krant: “In het oosten van India zijn zondag minstens drie moslims levend verbrand, toen meer dan 3.000 hindoes hun dorp bestormden en huizen in brand staken. Het zou gaan om een wraakactie, nadat een jongeman uit een hindoeïstisch dorp dood werd teruggevonden. Hij was ervandoor gegaan met een moslimmeisje.” 

‘In naam van God’ is goed getimed, hoewel er natuurlijk niets nieuws onder de zon is. Het boek van Karen Armstrong, één van de meest onderlegde godsdienstwetenschapsters en -auteurs (en ex-non), is één lange conflictgeschiedenisles, aan de hand van religieuze kwesties. Van Gilgamesj over Zarathoestra, Jezus en Luther tot Al Qaeda. Voor wie het teveel wordt, vat ze alles netjes samen in een goede inleiding en nawoord.

Geweld is politiek

Het uitgangspunt van Armstrong is duidelijk: de moderne samenleving heeft van het geloof een zondebok gemaakt. Men neemt als vanzelfsprekend aan dat religie inherent gewelddadig is.  Ze put zich uit in 600 bladzijden argumenten om aan te tonen dat dat niet zo is. Het geweld zit in ménsen ingebakken, en in stààtsstructuren. Onder wat op het eerste gezicht religieus geweld lijkt, schuilt heel vaak, zeg maar bijna altijd, een politieke verklaring. De vijand wordt bijvoorbeeld ont-menselijkt, en daarvoor worden religieuze middelen gebruikt. Maar eigenlijk is het een politieke vijand, geen religieuze.

Veel van het geweld in Pakistan, Afghanistan, het Midden-Oosten, is daarom terug te voeren op het koloniale bewind, betoogt Armstrong, net zoals bijvoorbeeld ook Pankaj Misjra schrijft in ’Op de ruïnes van het imperialisme”. Het uiterst traditionele (en zelotische) wahhabisme van de Saoedi’s is ontstaan dankzij de vele oliedollars en als reactie tegen de sjiitische revolutie in Iran. Khomeini was een politiek antwoord op de schrijnend ongelijke samenleving onder de sjah. De kruistochten waren bedoeld om “de macht van de kerk naar het oosten uit te breiden en een pauselijke monarchie op te richten die de macht over het christelijke Europa had”.  Bin Ladens bedoeling met 9/11 was vooral om de VS te treffen die troepen hadden gestuurd naar het corrupte regime in Saoedi-Arabië. Enzovoort.

Open vragen

Geweldenaars die zich beroepen op religie –terroristen die Allah u Akhbar roepen- weten te weinig van die religie af. Het zijn geen religieuze die-hards, het zijn in tegendeel onwetenden, volgens Karen Armstrong. “Sommigen moesten zich eerst het boek ‘Islam for dummies’ aanschaffen,” zei Armstrong in een interview met VRT-nieuws.

Zelfmoordterroristen zijn zich maar heel recent op de islam gaan beroepen. Zelfmoord is niet oorbaar volgens de islam. Wie zich opblaast wil vooral een held zijn en uitblinken in een samenleving die geen perspectief biedt.

De Bosnische oorlog betitelt Armstrong wél als een religieus conflict, en dat is kort door de bocht. Dat was ook een machtsstrijd, die terugging tot de Tweede Wereldoorlog en ver daarvoor. Eerst werd daartoe het nationalisme aangewakkerd, en daarna de religies voor de kar van verhitte politici gespannen.

Armstrongs visie is rechtlijnig, maar veegt toch wel één en ander onder de mat. Zou het niet kunnen dat bekeringsgezinde religies altijd uit zijn op meer macht en een groter bereik? Los van de politieke agenda van een staat of regio? Zoals alle organisaties zichzelf in stand willen houden en zo mogelijk uitbreiden? Die vraag beantwoordt ze niet.

“Ook de natiestaat is een religie”

Dit is een boek met nuance, in tijden van scherp zwart-wit/war on terror/botsing der beschavingen etc. Nogal wat stellingen zijn ongemakkelijk. Maar ze zetten aan tot nadenken. Bijvoorbeeld: “Ons verlangen naar ultieme zingeving zit zo diep in ons geworteld dat onze seculiere instellingen, en dan vooral de natiestaat, vrijwel onmiddellijk een ‘religieus’ aura kregen.” Daar moest ik aan denken toen na de aanslagen in Parijs zeer abstracte begrippen als ‘La France’, ‘la République et ses valeurs’ werden verdedigd. Toen ik op school zat werden Atatürk en Nasser als moderne helden gezien, die resp. Turkije en Egypte uit de achterlijkheid en weer in de vaart der volkeren hadden geloodst. Armstrong zet daar grote vraagtekens bij, omdat beide heren met de vuile voeten door traditie en geloof gingen. De gevolgen zijn tot vandaag zichtbaar.

Vergeet niet, schrijft Armstrong, dat de scheiding van kerk en staat van recente datum, en ook geografisch begrensd is. En vooral: “je kunt religie uit de staat nemen, maar niet uit de natie”.  

Doe niet aan een ander wat je zelf niet wil

Geweld zit dus niet ingebakken in religie, meer nog, àlle religies bevatten een kern van geweldloosheid, mededogen en empathie, waar Armstrong mooie voorbeelden van geeft. “In de godsdienstgeschiedenis is het streven naar vrede net zo belangrijk geweest als de heilige oorlog”. Maar het lukte niet altijd. De boeddhistische keizer Asoka (3de eeuw voor onze tijdrekening) was volgens de overlevering hét voorbeeld van een vredelievende en rechtvaardige vorst. Uiteindelijk moest hij toch meestappen in het structurele geweld van de politiek, stipt Armstrong aan.

Identieke geloofsovertuigingen inspireren mensen tot tegengestelde acties. De enig mogelijke conclusie is dus “dat het met religie, net als met het weer, alle kanten op kan.” En dat, als religie niet de verklaring is, er een andere analyse en vooral een andere oplossing van het geweld moet komen.

[In naam van God van Karen Armstrong is uitgegeven bij De Bezige Bij, 2015, 640p]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s