Dit kan niet waar zijn – Joris Luyendijk

Luyendijk praatte met 200 mensen uit de Londense City en komt tot de verontrustende conclusie dat de bankencrisis van 2008 zo weer kan gebeuren.

Je kijkt uit je vliegtuigraampje en je ziet dat de motor in brand vliegt. De stewardessen doen gewoon voort alsof er niets aan de hand is. Je loopt naar voren, duwt iemand uit de weg en als de deur van de cockpit open gaat blijkt dat er niemand in zit. Met dit sterke beeld steekt Luyendijk van wal, in zijn boek ‘Dit kan niet waar zijn’. In opdracht van The Guardian interviewde hij 200 medewerkers van de financiële sector in Londen. Die gesprekken zette hij -anoniem- op een blog (ook in de Standaard te lezen), waarop in ruim een jaar tijd meer dan 10.000 reacties kwamen, die weer aanleiding gaven tot nieuwe interviews.

Zwijgplicht

Luyendijk haast zich om te zeggen dat dit geen representatief staal van bankiers is: iedereen sprak uit vrije wil, en dat willen maar heel weinig mensen doen. In de City heerst een ‘code of silence’: werknemers zijn contractueel verplicht hun mond te houden. Er staan dus nauwelijks namen van mensen en banken in dit boek, wel functieomschrijvingen. Soms te lang om op een visitekaartje te passen.

Slecht systeem

Eerste conclusie: achter de bankencrisis van 2008 zat geen complot, geen slecht brein, geen ‘Le Chiffre’ uit de James Bondfilms. Luyendijk is antropoloog en deelt zijn interviewees in categorieën in: ‘neutralen’, ‘tandenknarsers’, ‘Masters of the Universe’, ‘zeepbelbankiers’. Types van werknemers die je overal hebt, dacht ik, ook in de media. Inherent slecht is niemand.

Maar – tweede conclusie – door systeemfouten krijgt iemands onverantwoordelijke kant vrij spel. Niemand heeft nog het volledige overzicht. De interne en externe controle, financieel of politiek, is een lachertje. Daarnaast spelen algemene kenmerken van de vrije markt een nefaste rol: ‘de énige verantwoording is die tegenover aandeelhouders’, en ‘wie koopt, moet de kleine lettertjes lezen’ (en eventueel zijn gat verbranden en op de blaren zitten).

Rijk, divers en onzeker

Bankiers zijn geen monsters en alles reduceren tot ‘greed’ (hebzucht), het motto van Gordon Gekko in de film ‘Wall Street’ is niet correct. Citywerkers zijn amoreel, niet immoreel, vindt Luyendijk.

Wél speelt mee dat de jobzekerheid nul is in de City. Legio voorbeelden in dit boek van mensen die op vijf minuten tijd ontslagen werden. Dat zorgt voor een erg lage loyauteit. De lonen en bonussen zijn exorbitant; maar de train de vie die deze mensen leiden in Londen ook, met belachelijk dure flats en privéscholen voor de kinderen.

Toch zijn er ook verrassende en mooie kanten aan de City. Er is nergens sprake van discriminatie; dit moet zowat de meest diverse werkvloer ter wereld zijn. Er werken veel vrouwen, buitenlanders, zelfs mensen zonder poepduur diploma die zich hebben opgewerkt uit de arbeidersklasse. De meritocratie ten top.

Meer uitleg aub

Toen in de zomer van 2008 voor het eerst de namen van ‘Fannie Mae’ en ‘Freddie Mac’ of ‘Lehman Brothers’ in het nieuws kwamen, hoorde ik het in Keulen donderen. Het waren Amerikaanse hypotheekverstrekkers, die hun centen niet meer terugzagen. De sneeuwbal ging aan het rollen. Luyendijk probeert kort en bondig uit te leggen hoe de crash van 2008 er kon komen. Te kort en te bondig, en dat geldt ook voor de vele andere moeilijke kanten van het bankenvak. Terecht schrijft de auteur dat hij op school meer leerde over de oude Egyptenaren dan over de financiële sector. Welaan dan. Ik verwachtte toch meer toelichting bij al die complexe producten met moeilijke namen en afkortingen. Ik herinner me een verhelderend BBC-filmpje, waarin een journalist letterlijk met handen en voeten uitlegde wat een CDS, een credit default swap, is. Dat soort broodnodige educatieve info ontbreekt in ‘Dit kan niet waar zijn’. Een verklarende woordenlijst (want de City heeft een heel eigen jargon) ware ook welkom geweest. Maar wellicht was dit niet het opzet van dit boek.

Net zoals veel recente klimaatboeken wordt dit verhaal met de pagina ontluisterender en verontrustender. Helaas warrelt het ook wat alle richtingen tegelijk uit, na de uitstekende media-analyses van Luyendijk ‘Het zijn net mensen’ (over buitenlandberichtgeving, sensatiezucht en het Midden-Oosten) en ‘Je hebt het niet van mij, maar’ (over politieke verslaggeving in Den Haag).
Kristien Bonneure

[Dit kan niet waar zijn. Joris Luyendijk onder bankiers is uitgegeven bij Atlas Contact, 2015, 207p]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s