In stilte – Jan-Hendrik Bakker

Filosoof Bakker ontdekt dat we ‘de volheid van het leven’ kunnen leren van mensen die vrijwillig in afzondering leven. Oude en hedendaagse kluizenaars noemt hij ‘afzonderlingen’.

‘Into the wild’, de biografie van Chris McCandless door John Krakauer, staat bovenaan de verkooplijsten in de Vlaamse boekhandel. Het boek is bijna twintig jaar oud. Het vertelt het verhaal van een jonge Amerikaan, die alles opgaf om in zijn eentje te gaan zwerven. Hij kwam jammerlijk aan z’n eind in Alaska, in een aftandse bus. De populaire televisieman Tom Waes houdt van het boek en maakte een reportage over zijn bedevaart naar de bus. Van de weeromstuit kopen nu weer veel mensen het boek, dat je kan zien als een soort eenzame ‘On the road’. Kluizenaars spreken tot de verbeelding. Om met een andere tv-maker te spreken: wie zijn ze, wat doen ze?

Mannen

McCandless komt aan bod in ‘In stilte’, een essayistisch boek waarin Jan-Hendrik Bakker een aantal oude en nieuwe kluizenaars verzamelt. De titel dekt de lading niet, want over de stilte heeft hij het niet. In tegendeel: veel kluizenaars zijn in een hevig zelfgesprek verwikkeld; ze schrijven voor zichzelf of voor het nageslacht, ze corresponderen, ze bestaan door te communiceren, net als andere stervelingen. Stil is dat dus niet. Het is net zo paradoxaal als de campagne ‘30 dagen in stilte’ waar mensen wordt gevraagd om in de maand april elke dag 5 minuten stilte op te zoeken, maar die ervaring te sharen via Facebook of Twitter…

Bakker schrijft enkel over mannelijke kluizenaars. Jammer dat hij de vrouwen over het hoofd ziet. Denk aan de hedendaagse Britse literatuurwetenschapster Sara Maitland, die na ettelijke experimenten in alleen-zijn de stap heeft gezet naar een leven in afzondering en wijze dingen schrijft over haar worstelingen en inzichten. Er zijn ook oudere religieuze voorbeelden: Wivina van Bijgaarden, Jutta von Sponheim, de lerares van Hildegard von Bingen

Waarden

De kernvraag is: “Zou het kunnen dat in de extreme omstandigheden van de eenzaamheid de fundamentele waarden van het bestaan weer gaan spreken? Dat de volheid van het leven daar intensiever ervaren wordt dan in de drukte van de moderne maatschappij?” Ja, is het antwoord. Het leven in afzondering verheldert; je kunt het zien als een mildere vorm van de fundamentele filosofische vraag van Albert Camus: moet men zelfmoord plegen of niet? Is het leven waard geleefd te worden?

En welke waarden zijn dat dan, die Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Thomas Merton, Henry David Thoreau of Sylvain Tesson (her-)ontdekken in hun zelfgekozen isolement? Bakker bekijkt hun leven en werk door de bril van hun alleen-zijn en haalt tevoorschijn: autarkie (zelfvoorziening), authenticiteit (worden wie je bent), creativiteit, verbondenheid. Dat laatste is interessant. Heremieten zijn niet in zichzelf besloten, ze zijn net sterk verbonden met de natuur en met de gemeenschap. Ze houden ons een spiegel voor. “De afzondering is een dubbele beweging, weg van de samenleving en daarna, met grote vertraging meestal, ook weer terug”.

Deze tijden worden gekenmerkt door de massaliteit van de samenleving (kijk naar de cover van dit boek, met een overvol strand) en tegelijk een doorgedreven individualisme, dat helaas het individu reduceert tot consument. Je eigen lot en afzondering opeisen is ook een daad van maatschappelijk verzet.

‘Afzonderlingen’ noemt Bakker zijn kluizenaars of heremieten, een prachtige contaminatie van ‘bijzonder’, ‘zonderling’ en ‘afzondering’. Het zijn niet allemaal positieve levensverhalen. Ted Kaczynski, de UNA-bomber, stuurde vanuit zijn blokhut in het bos bompakketten rond in de VS, en huldigde een destructieve anti-technologiefilosofie. Onder de titel ‘schoonheid’ wijdt de auteur uit over de dandy’s in kunst en literatuur, die zich terugtrokken in een volkomen kunstmatige wereld. Veel ‘volheid van leven’ valt hier niet te rapen. Mooie gedichten wel, denk aan Baudelaires ‘Les fleurs du mal’. Dat die eenzame estheten de voorboden zijn van elitaire kunst, schrijft Bakker. Hij sombert daarna dat het met de amateurkunsten bergaf gaat. Allerminst in Vlaanderen, toch?

Vragen

Wat is vooruitgang? Kun je je onttrekken aan ‘de wereld van waren’? Wat maakt een individu tot individu? Hoe moeten we ons verhouden tot de gemeenschap? Tot moeder natuur? Tot het metafysische, het transcendente? Fundamentele vragen die de auteur aan de hand van leven en werk van ‘afzonderlingen’, praktische voorbeelden en persoonlijke bedenkingen pregnant en inspirerend formuleert. Aan antwoorden doet Bakker gelukkig niet. Eerder schreef deze auteur al het eveneens zeer lezenswaardige ‘Grond’, te begrijpen in letterlijke en filosofische zin.

[ In stilte. Een filosofie van de afzondering van Jan-Hendrik Bakker is uitgegeven bij Atlas Contact, 2015, 239p ]

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s