Met andere woorden – Jhumpa Lahiri

1168903721
Jhumpa Lahiri (°1967) begon een jaar of 20 geleden Italiaans te leren. Ze wilde de taal onder de knie krijgen, niet om ze als toerist te gebruiken, maar om volwaardig deel te nemen aan de Italiaanse maatschappij. ‘Met andere woorden’ is het relaas van haar worsteling met het Italiaans. In het Italiaans.

Gelukkig had Jhumpa Lahiri, in Londen geboren uit Indiase ouders, een beetje ervaring met Latijn. Ooit las ze de ‘Metamorfosen van Ovidius‘. Dat was een woord-per-woord ontdekkingstocht. Maar Italiaans dat je kan gebruiken in Romeinse winkels en trattoria’s, dat is toch anders. Een taal leren omdat je er echt in wil leven, is een metamorfose ondergaan.

Jhumpa Lahiri heeft wat met talen. Bij haar ouders sprak ze Bengaals, op school in Londen en in New York leerde ze Engels. Dat ervoer ze toen al als zweven, als niet geworteld raken. Identificatie is onmogelijk. Elke nieuwe taal leidt elders tot isolatie.
In de 21ste eeuw werd ze een van de belangrijkste Engelstalige wereldauteurs. Haar laatste roman, ‘Twee broers‘, stond terecht op de Man Booker-shortlist, en kreeg hier op Cobra een enthousiaste recensie. Verhuizen naar een andere cultuur en integratie zijn niet haar hoofdthema’s, maar behoren toch onlosmakelijk tot de deelaspecten van haar boodschap.

E pericoloso sporgersi

Een taal leren op school of als tijdelijk toerist, dat lijkt op veilig zwemmen nabij de oever van een meer“, schrijft Lahiri. De taal echt leren om er in te leven en te communiceren, dat is zwemmen naar het midden, je onderdompelen in het onbekende, duiken. Zonder reddingsboei.  Ze vergelijkt Italiaans leren ook met bruggen overschrijden in Venetië. Het water is Engels, de brug Italiaans. Op de brug ben je nergens, je verliest contact met het water onder je. Elke zin is een brug.

Pronto!

In Rome gebruikt Lahiri een vertaal-app op haar iPhone. Maar ze verwijdert die snel. Waarom zou ze een app gebruiken, als ze in een Italiaans woordenboek leeft?
Lahiri benadert het Italiaans nederig en schoorvoetend. Om zichzelf te dwingen onafgebroken te oefenen, verbreekt ze alle banden met het Engels, ze leest en schrijft, hoe onbeholpen ook, alleen Italiaans. Dat doet ze trouwens al vanaf het ogenblik dat de beslissing is gevallen om te verhuizen naar Europa. Ze ervaart het als een vrijwillige ballingschap, als een vorm van schizofrenie.

Permesso?

Ze is ongeduldig en vol verlangen, maar toch verlegen. “Permesso?” vraagt ze voortdurend aan de taal. In het boek zitten nog mooie vergelijkingen die duidelijk laten aanvoelen wat het betekent om op die totale wijze een taal te leren. Het lijkt op onkruid wieden, vindt ze als ze een tuinman bezig ziet. Alleen wiedt de tuinier om het onkruid te verwijderen, zij wiedt om te bewaren en niet te vergeten.
Ze gaat op jacht naar woorden, en legt ze in een mandje. Als ze thuiskomt, merkt ze dat het mandje alweer minder dan half leeg is. Vooral met de voorzetsels heeft ze het moeilijk.

Bambino

Het lijkt wat op de dagelijkse gewichtstoename van mijn kinderen, toen die nog erg klein waren“, mijmert Lahiri. Gram per gram verovert ze het Italiaans.
Het boek bevat ook de eerste erg korte verhalen die Jhumpa Lahiri in het Italiaans publiceerde. Veel hebben die niet om het lijf, al zitten er wel knappe metaforen en symbolen in om een taal te leren. In het eerste verhaal, ‘de verwisseling‘, raakt ze in een kleerwinkel haar eigen zwarte vest kwijt. Als de exploitant het vindt, herkent ze het niet meer. In een ander verhaal droomt ze dat ze als passagier naast de chauffeur zit in een vervaarlijk snel rijdende auto. De wagen heeft geen bodem noch chassis, alleen een stuur en pedalen.

Grappa i Lemoncello

Lahiri ondervindt dat het quasi onmogelijk is om haar eerste Italiaanse teksten te vertalen in het Engels. Een vreemde gewaarwording, want in het verleden heeft ze heel veel vertaalwerk gedaan. Jezelf vertalen is fundamenteel anders dan een boek van een andere auteur omzetten. Als ze in het Italiaans leest, voelt ze zich een gast. In het Italiaans schrijven ervaart ze als een daad van binnendringen, van bedrog. In werkelijkheid raakt ze nooit het echte Italië van kleine stadjes en steegjes binnen. Ze begrijpt de verborgen niveaus niet. Maar na een tijd aanvaardt ze dat, en wil ze de afstand tussen haar persoonlijkheid en het Italiaans niet meer overbruggen. Haar Italiaans is zoutloos brood, weet ze. Wel, zo weze het dan maar.

Bengaals, Engels en Italiaans vormen een driehoek. De Engelse zijde is getekend met een pen, de Bengaalse en Italiaanse met een potlood. Haar Italiaans vergelijkt ze ook met een gebouw dat altijd in de steigers zal blijven staan. Maar vanaf een bepaald ogenblik, horen de steigers bij het gebouw, en zijn ze niet lelijk meer. Uiteindelijk moet Lahiri weer naar de Verenigde Staten. Ze is daar erg ongelukkig om. Maar lieve Jhumpa, je hebt in New York toch uitgebreide Italiaanse wijken, waar de oude cultuur van het moederland perfect bewaard is gebleven. Waar de pasta smaakt zoals in Napels en Palermo.

Arrividerci

In al haar boeken bewijst Jhumpa Lahiri dat ze een delicate, gevoelige en beschaafde auteur is, met veel oog voor het juiste detail, het sprekende voorbeeld. Zo ook in ‘Met andere Woorden’. Het is een verfijnd en intelligent boek. Maar die kwaliteit is ook een zwakte. Lahiri is braaf. Van het bruisende, sensuele, gemene, brutale Italië merken we niets. En trouwens…identiteit, vervreemding en integratie gaan toch over meer dan taal. Cultuur is een stuk breder.

Hoe ervaart Lahiri de godsdienst, de culinaire wereld, de vespa’s? En haar kinderen, wat vinden die van Rome? Hoe vloekt ze in het Italiaans? Hoe zegt ze “fucking shit?” Dat komen we niet te weten. Jammer, want iemand die al van een Bengaals milieu naar New York is verhuisd, en dan in Italië gaat wonen, moet toch door veel meer getroffen worden dan door de bruggetjes van Venetië?

‘Met andere woorden’, Jhumpa Lahiri, 170 bladzijden, uitgeverij Atlas Contact.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s