Van de kaart – Alastair Bonnett

Een reis langs 47 van de vreemdste plekken van de aardbol, en 47 korte essays over de betekenis van ‘plaats’.

Sandy Island, ten oosten van Australië, stond sinds de 19de eeuw op allerlei kaarten en in atlassen, het was zelfs ooit te zien op Google Earth, dat zich klaarblijkelijk niet alleen op satellietbeelden baseert, want… Sandy Island bestaat niet. Dat is in 2012 voor eens en voor altijd bewezen. Dit boek over bijzondere plaatsen begint met een niet-plaats. Er komen andere wel echte eilanden aan bod: booreilanden die hun eigen onafhankelijkheid uitroepen, de bekende plastic soup in de oceaan (de Pacific Trash Vortex), drijvende eilanden van vulkanische puimsteen…

“Verloren ruimtes, onzichtbare steden, vergeten eilanden, ruige woestenijen en wat ze ons over de wereld vertellen”, luidt de ondertitel van dit merkwaardige boek. Alastair Bonnett is een man met een zwak voor aardrijkskunde (hij doceert sociale geografie aan de universiteit van Newcastle), maar ook een avontuurlijk type. Hij probeert al eens z’n weg in de metro van Londen te vinden met een grondplan van die van Berlijn, en hij is weg van urban exploring, het binnendringen in verlaten stadsgebouwen.

De paradox van de plaats

‘Plaats’ stond centraal in de oudheid en de Middeleeuwen, stelt Bonnett; met de moderne tijden kwam het concept ‘ruimte’ naar boven. Bij deze auteur primeert duidelijk de topofilie, de liefde voor plaatsen. En de tegenstellingen die daar bij horen: gewone plaatsen zijn vaak buitengewoon (een verloren driehoek gras tussen drukke verkeersaders, de plek waar je kinderkampen bouwt, het hol van een vos); grenzen houden gevangen én versterken het gevoel van vrijheid (de mannenkloosters op de berg Athos), en het begrip ‘plaats’ doet mensen een evenwicht zoeken tussen hun behoeften aan mobiliteit en standvastigheid.

Vaak is er een drang om een plaats te ‘bezitten’, een vlag te planten. De jong gestorven Amerikaanse kunstenaar Gordon Matta-Clark kocht kleine strookjes land op tussen de hoogbouw van New York City en noemde dat zijn ‘gutterspace’. Anderzijds zijn er plekken die ontstaan en weer vergaan, zonder een spoor achter te laten. Een Europese versie van het Burning Man Festival is Nowhere in Spanje. Het doet denken aan het kampterrein waar een scoutsgroep neerstrijkt, tien dagen lang woont en speelt en bouwt en vuur stookt, en het daarna weer achterlaat in de staat waarin het zich bevond.

Politieke strijd

Vanzelfsprekend komt er veel politiek om het hoekje kijken. Landen en volkeren kunnen bitter strijd leveren om een morzel gronds (en er zich daarna nog weinig van aantrekken). Regeringen kunnen stukken land links laten liggen, mensen opsluiten in reservaten, dorpen van de kaart vegen (het bedoeïenendorp Twayil Aboe Jarwal in de Israëlische Negev-woestijn, dat telkens weer gebulldozerd wordt). Landen spatten centripetaal uit elkaar. Moldavië scheidde zich af van de Sovjetunie, Gagaoezië van Moldavië…
Alastair Bonnett komt ook in onze buurt, en onderzoekt de lappendeken van enclaves Baarle-Hertog en Baarle-Nassau:“een levend laboratorium van middeleeuwse microgrenzen”. Maar wel vreedzaam.

Intrigerend

De bewoonde begraafplaatsen op de Filippijnen, de campers op het parkeerterrein van Los Angeles Airport, de woestijn die het resultaat is van de opdroging van het Aralmeer, de verborgen CIA-martelplekken in Roemenië: het zijn soms verbijsterende, afschuwwekkende plekken, maar altijd intrigerend.

‘Van de kaart’ is een boeiend boek vol weetjes en verhalen, niet altijd even helder geformuleerd (of vertaald), soms wat disparaat, en bovendien moet je je eigen verbeelding laten werken: er zijn afbeeldingen noch kaarten. En de 47 uitgekozen plekken blijven een arbitraire selectie. Ik mis bijvoorbeeld ‘een vluchtelingenkamp’, vaak zo groot en zo permanent als een stad.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s