Het stille westen

1
2 3
4 5 6
7 8 9 10
11

In 2016 schrijf ik 366 elfjes. Elke dag elf woorden in bovenstaand schema. Het is een alternatief, spaarzaam dagboek. Meestal een observatie. Vaak komt er een dier in voor. Na de aanslagen in Brussel groeiden er ineens drie elfjes, 33 woorden rond een groot stil gat van verdriet. Elfjes schrijven is stil staan. Het is een vrouw uit Brugge die me inspireerde . Intussen hebben we al eens met meer dan honderd mensen tegelijk geëlfd. In stilte.
Nu ben ik alleen in de Stiltehoeve Metanoia in Moerkerke. Ik sta achter een reusachtig raam en mijn blik omarmt de polders, de scheefgewaaide bomen, de lage lucht van Jacques Brel, het grote houten ei van kunstenaar Koen Van Mechelen, Coming World. Ssst, daar is een elfje.

Als
ik lang
genoeg kijk wordt
het bruine gras een
konijn.

2 april 2016. Geluiden. Een boer ploegt de grond in vette plakken om. Zijn tractor dreunt diep. Een lawaaierige maaier (een lamaaier?) kortwiekt het gras. Daarna daalt de stilte neer over de stiltehoeve. Het gaat niet enkel over decibels. Het gaat over aandachtig zijn. Waakzaam. Gewarig.

Ik ben alleen en gelukkig. The cure for loneliness is solitude, schrijft de Amerikaanse dichteres Marianne Moore. In een massa mensen kan ik intens ambetant en vervreemd zijn. Dan is het goed om even alleen te zijn. Kunnen we dat nog, in een wereld waar ‘ik share, dus ik besta’ de norm is? Nog nooit zijn individualiteit, autonomie, individuele rechten zo belangrijk geweest in de wereld als nu, en toch zijn er steeds minder mensen die het kunnen uithouden met zichzelf. Woorden van Sara Maitland.

Ik ga vroeg slapen. Er is hier geen afleiding, geen tv, geen radio, geen telefoon, geen internet. Ik lees een pagina of twee en knip het licht uit in mijn Franciscus van Assisikamer.

Zondagochtend. Dezelfde winterkoning van gisteravond zingt hetzelfde riedeltje. Intussen zijn meer mensen aangekomen. We klimmen naar de zendo. Met vijf mannen en acht vrouwen zitten we in een vierkant. Een klankschaal trilt; de geluidsgolven ebben hoorbaar weg. Niemand spreekt, niemand preekt. Ik hoor het vogeltje. Voel mijn pijnlijke gewrichten. Mijn kop zit vol gedachten, plannen, herinneringen, restafval en zwerfvuil. Het zinkt langzaam naar de bodem. De zendo, een stille kamer naar het model van een Japanse meditatiehal, was vroeger een hooizolder. Wat zou de Moerkerkse boer van toen zeggen? Na een half uur stil zitten is het tijd voor wat beweging. Traag stappen we in wijzerzin het vierkant rond. De ene stemt z’n tred af op de voorganger.

Na een tweede half uur stilte is het tijd voor ontbijt, beneden. Ik ben ontgoocheld, iedereen gaat zo ver mogelijk uit elkaar zitten. Zoals in de cinema of de kerk! Daarnet waren we een verbonden stille groep, nu is die weer verknipt tot allerindividueelste individuen. In het verleden heb ik wel vaker in stilte gegeten en daar wél een warm en sociaal, zij het niet-verbaal gebeuren van gemaakt. Ik laat de lawaaierige espressomachine links liggen en tank uit een thermos waar ‘stille koffie’ op staat. Hoezo, stiltezoekers hebben geen gevoel voor humor? Ik snij een snee bruin brood, hap van een stuk Damse Mokke. Schil traag een peer. Met krant noch conversatie is alle aandacht voor de peer, de kaas, het brood, de koffie.

En dan hup, naar buiten, de lentedag in. Ik zie op de dijken in de verte slierten wielertoeristen. In de tuin van Metanoia lopen schapen, kippen en katten. Dag hommel. Alles staat in bot en knop, op barsten. Langs de oprijlaan wiegen narcissen. Met gras en klinkers is een kopie van het spirituele labyrint van Chartres gemaakt, dertiende-eeuws, een alternatief voor arme drommels die toch een soort pelgrimage naar Jeruzalem wilden ervaren. Ik stap traag op de paadjes, en kom uit in het hart van de cirkel. Een labyrint brengt je altijd waar je zijn moet. Niet te verwarren met een doolhof. De kieviten lachen me uit, in een veld spot ik een haas. ‘Liever is een haas en hij loopt rap’, zei mijn schoonvader zaliger. Ik wandel op het ritme van mijn adem, vier stappen in- en vier uitademen. Moeder natuur biedt me een belachelijk special effect aan: de zon scheurt de wolken open en schijnt recht in mijn gezicht. Brede glimlach.

Zittend mediteren, zwijgen, een labyrint afstappen, polderwandelen in cirkelvorm: laten we zeggen dat dit heerlijk nutteloze activiteiten zijn. Wu wei, niet-doen. Dat is pas vloeken in de West-Vlaamse kerk, de provincie van de noeste werkers, van zwieg’n en voartdoen. Stilstaan is toch achteruit gaan? In mijn dialect is ‘leven’ synoniem voor ‘geluid’. Is ‘stilte’ dan gelijk aan ‘dood’? Bruges la Morte, Brugge-die-stille? West-Vlaanderen, de provincie met het hoogste zelfmoordcijfer van het land. Vergis je niet, zwijgen is niet altijd bevrijdend.

De meeste gasten van de Stiltehoeve komen uit West- en Oost-Vlaanderen. Blijkbaar is er wel behoefte aan stilstaan en reflecteren. Straks vertrek ik naar huis, maar komen er achttien verse stiltezoekers vijf dagen lang leven in stilte. ‘In een volgehouden stilte kantelt vroeg of laat het perspectief’ lees ik op één van de merkstenen, langs een pad door het veld. Mensen hebben heimwee naar iets, dat ze hier kunnen ervaren, zegt Patrick Hanjoul, de bezieler van Metanoia, een initiatief van Bond zonder Naam. Ik was hier ooit de eerste gast, in januari 2014. Sindsdien zijn velen gevolgd, lees ik in het gastenboek. ‘Ik kwam, ik zweeg, ik overwon’, da’s een goeie. Veel dankbaarheid, veel begin van inzicht. De stilte kan weer heel maken. Iets om over na te denken in deze farmaceutische tijden. Slaapmiddelen en antidepressiva helpen de gestresseerde mens de dag door; de stilte zoekt de wortels van de problemen in plaats van de symptomen, zegt Hanjoul. Wanneer betaalt de ziekteverzekering de stilte terug?

In mijn zoektocht naar stille mensen, praktijken, initiatieven kom ik vaak in West-Vlaanderen, mijn geboortegrond. De doorwaaide polderstilte. De verkavelde stilte van de kust. De stilte van de schreve in Watou (wordt deze stille vrijplaats straks –zonder subsidies voor het kunstenfestival- weer deel van de lawaaiwereld?) De verwarde, verstomde, opstandige en tegelijk respectvolle stilte van de vele begraafplaatsen in de Westhoek. Waar ik me altijd het contrast inbeeld met de oorverdovende geluiden van honderd jaar geleden, van bommen, mijnen, artillerie. Gedreun dat meer in de botten gevoeld dan met de oren gehoord werd. David Hendy schrijft erover in zijn boek over de geschiedenis van het lawaai . ‘If you were at the front, you didn’t so much hear the noise as feel it. It went right through you, shaking you to the bones’.

In september 2015 overleed de West-Vlaamse Bieke Vandekerckhove, aan de gevolgen van ALS. Ik heb veel geleerd uit haar boek ‘De smaak van stilte’ . Ze verbond het westen en het oosten, de benedictijnse spiritualiteit en het zenboeddhisme. Ze inspireert. Hé, ik schrijf woorden die teruggaan op ‘spiritus’, ademtocht, de geest in en uit de fles, iets onstoffelijks en stils, een ziel? ’Er is een besef van de dingen, niet zonder sterven geboren uit de stilte, dat voor deze wereld en dit leven van het allergrootste belang is. Het is levend en onuitsprekelijk. Een niets dat alles openbaart…’, schreef Bieke diepzinnig over stilte. Ze verbleef bij Willem Vermandere, toen daar ook zijn dochter Els kwam beeldhouwen. Bieke schreef later haiku’s bij tekeningen van Els. Els Vermandere woont en werkt dan weer in Lampernisse, bij Diksmuide, waar ze elk najaar een stil evenement organiseert, Herfsttijloos, met kunst, literatuur en wat muziek. Lampernisse is naar eigen zeggen het stilste dorp van Vlaanderen. Is dat geen goed teken, dat tegenwoordig meerdere dorpen en plekken per se de stilste willen zijn? Waarbeke, een gehucht van Geraardsbergen voorop, dat z’n naam aan de stiltebeweging Waerbeke gaf.

De Brugse interieurarchitect Tom Callebaut bedenkt sacrale ruimtes: YOT/Magda in de Magdalenakerk in Brugge, de gedurfde transformatie van een kapel in Groot-Bijgaarden, een stille ruimte in het Onze-Lieve-Vrouwecollege in Assebroek. Landschapsarchitect Andy Malengier ontwierp nieuwe begraafplaatsen in Wervik of Vleteren, parken waar de ars moriendi en de ars vivendi samenkomen. Hij heeft het over de stille beleving van de buitenruimte, over het belang van contemplatie. In het AZ Groeninge in Kortrijk is er een nieuwe kapel, maar ook een neutrale stille ruimte, van kunstenaar Richard Venlet. Ook in het Jan Ypermanziekenhuis in Ieper kan de stiltezoeker terecht. Aan de KULAK is er ’t VerDIEP, een stille ruimte met werk van wijlen Roger Raveel. In Mariënstede in Dadizele, een instelling voor mensen met een beperking, staat een houten ‘stille hut’ in de tuin. Vormingplus Midden-en Zuid-West-Vlaanderen is al een hele poos bezig met een interessant stiltetraject.

Brugge-die-stille, mijn geboortestad. Met mijn oma en tantes ging ik eendjes voeren in ’t Stil Ende. Anno 2016 lijkt elke kubieke meter voorbestemd om te consumeren, en visueel of auditief te delen met vele anderen. En toch. Vlak nadat mijn moeder overleed was ik vaak te vinden op een bank aan de rustige Groenerei, met uitzicht op een vaak gefotografeerde hond, die intussen ook is gestorven, panta rhei…. Ik ben graag aan de molens op de vesten, in de tuin van het Gezellemuseum, ja zelfs in het Begijnhof. Op een rustig moment.

500 jaar geleden werd ‘Utopia’ van Thomas More gedrukt in Leuven. De KU Leuven organiseert dit jaar een essaywedstrijd voor studenten om een nieuw utopia te schrijven. Ik mocht de inzendingen mee beoordelen en vond er een bijzonder mooie, met als wensdroom dat de utopische mens ook een ‘vita contemplativa’ moge leiden en niet bang weze voor stilte en leegte, integendeel, dat hij of zij een ‘amor vacui’ moge koesteren.

Loop de Stiltehoeve uit en je komt langs een veldkapelletje voor Onze-Lieve-Vrouw van de Waterhoek, ‘beschermster tegen de moderne kwalen’. Wandelend in Moerkerke weiger ik te geloven dat stilte een utopie is.

Twee
vossen begroeten
me om vijf
uur. Moer, rekel, jong?
Goedemorgen.

9 juli 2016
Kristien Bonneure
tekst voor het jaarboek van VWS, Vereniging van West-Vlaamse Schrijvers

Advertisements

5 thoughts on “Het stille westen

  1. Pingback: De stilte is niet leeg maar vol antwoorden | From guestwriters

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s