Kleine Utopia’s

utopia-firstedition-1516-1

Er zijn er nog zo’n dertig van in de wereld, en eentje is nog tot in januari te zien in M Museum Leuven:  een eerste druk van Utopia. Een gouden boekje, niet minder heilzaam dan grappig, over de ideale republiek en over het eiland Utopia. Een half millennium geleden, midden december 1516, werd het boek gedrukt door Dirk Martens op een Leuvense pers. De auteur was Thomas More, adviseur van Hendrik de Achtste in Engeland. Wie Wolf Hall van Hillary Mantel leest, leert de schrijver kennen als een machtspoliticus pur sang, die volop deelnam aan de Game of Thrones. More werd onthoofd en –veel later- heilig verklaard.

Geen privébezit, geen vrije seks

Utopia is een bijzonder boekje, tegelijk satire op de misstanden in Engeland en visionaire droom over een ideale samenleving. Een eilandstaat met democratische verkiezingen, met collectief bezit, waar iedereen een soort basisinkomen krijgt in ruil voor zes uur arbeid per dag. Er is goed onderwijs, kinderopvang, euthanasie. Maar buitenhuwelijkse seks is er uit den boze, en slavernij en kolonisatie zijn allerminst afgeschaft.

In de zwierige Nederlandse vertaling van Paul Silverentand leg je voortdurend de link naar nu. “Ook de waarheid is een kwestie van opinie”. Post-truth als woord van het jaar… 1516? Of neem nu deze passage: “Ook vonden ze het vreemd dat goud tegenwoordig, hoewel eigenlijk nergens goed voor, overal op aarde zo veel waard is dat zelfs iemand met een plaat voor zijn kop en de intelligentie van een stuk hout die ook nog eens door en door slecht is, toch talloze goede, verstandige mensen mag vertellen wat ze moeten doen, alleen vanwege het feit dat hij een grote berg gouden munten heeft.” In Utopia zijn dus alleen de pispotten van goud. Aan welke torenflat in New York doet me dat nu toch denken?

Wetenschappelijke Utopia’s

Utopia, More en de culturele context staan dit jaar in de kijker in Leuven. Naast de tentoonstelling in M Museum valt er ook veel te lezen. In een heerlijke combinatie van vooruitblikken, wensdenken, fantaseren en al dan niet beredeneerd gokken zijn mensen in de pen gekropen om een eigen, nieuw Utopia op papier te zetten.

Meer dan vijftig docenten en onderzoekers van de KU Leuven hebben utopieën in hun eigen vakgebied bedacht. Over vervangorganen, stamcellen, grenzeloze energievoorziening, superatomen, bestuursvormen in the cloud, een wereldgrondwet, internationale sociale zekerheid, noem maar op. A truly golden handbook is in het Engels, en spoort dus helemaal met het Latijn van More. Een groep auteurs heeft ook een ideale blauwdruk van Leuven gemaakt: Lutopia. Een  stad van de toekomst waar de aanhangers van transitie naar duurzaamheid graag zouden wonen.

Dromende studenten

En dan was er een wedstrijd voor studenten: ‘Schrijf een nieuw Utopia’. Ik mocht de inzendingen mee beoordelen. Himmelhoch utopisch uitfreaken durfde bijna niemand. Dat is misschien niet zo verwonderlijk. Utopieën hebben een gevaarlijk kantje. Ook al bij Thomas More, maar zeker bij andere auteurs als George Orwell (1984), Aldous Huxley (Brave New World) of Dave Eggers (The Circle) is de ideale samenleving blijkbaar altijd gebaseerd op wantrouwen, controle en onvrijheid. Toegepast in de sociale praktijk leidde dat regelrecht naar totalitarisme, naar de goelag of het kalifaat. Marja Brouwers schrijft in haar nawoord van Utopia als laatste zin: “Laat de ideale maatschappelijk orde alsjeblieft blijven waar die is: op een niet-bestaand eiland”. Zelfs Dyab Abou Jahjah riep dinsdag uit in De Afspraak: ik ben tégen Utopia!

Het siert de studenten dat ze toch een poging hebben ondernomen om utopische aanzetten te geven. Een architectuurstudent tekende een nieuw Gent uit, gebouwd in de hoogte, zelfvoorzienend. Een godsdienstwetenschapster verbeeldde zich een utopische mens met veel tijd om te twijfelen. Een ingenieur bedacht een griezelig geautomatiseerd, logisch systeem van ethiek en rechtspraak, zonder nood aan interpretatie. Een bioloog verzon een nieuwe ‘menselijke’ soort, die zich voedt door fotosynthese. Prikkelende essays, stuk voor stuk. Ze zijn hier na te lezen.

Want het is niet omdat een alomvattende ommezwaai naar een nieuwe wereldorde niet wenselijk of mogelijk is, dat we geen kleine stappen kunnen zetten of experimenteren, dat we niet mogen dromen. Je eigen Utopia uitdenken en uitproberen is een antidotum tegen cynisme. The next big thing will be a lot of small things.

 

Lees deze tekst ook op deredactie.be

Advertisements

2 thoughts on “Kleine Utopia’s

  1. Dankuwel voor de mooie woorden gisteravond op de prijsuitreiking en die die ik hier teruglees. Utopia is inderdaad mooi en gevaarlijk, maar zolang het klein blijft, kunnen we het koesteren. Het is misschien ook een manier om na te denken over wat we dreigen te verliezen (of misschien nooit werkelijk gekend hebben) als we blind blijven meesurfen op een grondstroom van populisme…

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s