Tag Archives: IS

Culturele misdaad tegen de mensheid

De verwoesting door terreurgroep IS van de Al-Nuri-moskee in Mosul vormt helaas alleen maar een voorlopig dieptepunt in de strijd van fanatieke ideologieën tegen ons aller cultureel erfgoed. Dat de Al-Nuri, gebouwd in 1172, tegelijk de Sint-Pietersbasiliek en de toren van Pisa van het kalifaat is, maakt de dynamitering van het architecturale meesterwerk nog onbegrijpelijker. IS mag nog zo beweren dat de luchtmacht van de westerse coalitie de prachtige moskee en de scheve minaret heeft gebombardeerd, filmpjes van de instorting bewijzen dat de explosie professioneel van binnenuit is uitgevoerd. Maar waarom doet IS dat?

We moeten ons er wel voor hoeden om bij “verwoesting van erfgoed” allemaal onze neuzen in de richting van extremistische moslimbewegingen te draaien. IS doet hard zijn best in de kaalslag van het allermooiste waartoe de mens in staat was, maar ook het Westen heeft meer dan een bijrol gespeeld. Godsdiensten en heilsleren waren daarbij beslissend.

Heinrich Heine

In India hebben Moghul-moslims en fanatieke hindoes om beurt elkaars heiligdommen gesloopt om er op diezelfde plek eigen gebedshuizen op te trekken. Dat leidde en leidt nog tot bloedige rellen. Christelijke veroveraars hebben op zowat alle continenten, om te beginnen in Europa zelf, geroofd, geplunderd, gesloopt en ingepalmd.

De protestantse beeldenstorm was precies wat het woord laat vermoeden. Ook honderden uitzonderlijk prachtige brandglasramen gingen tijdens de geuzentijd aan diggelen. Scherven brachten geen geluk.

Fascisme en stalinisme deden hun deel in het wegschoffelen van cultuur, niet alleen gebouwen en beeldende kunst, maar ook bibliotheken, inhoud incluis. De visionaire Heinrich Heine had lang daarvoor voorspeld: waar men boeken verbrandt, branden ook snel mensen. De nazi-boekenbrandstapels voorspelden de concentratiekampen. En misschien ook de niets ontziende bombardementen op historische Duitse cultuursteden, Dresden onder meer, door de geallieerden. Nadat uiteraard het Duitse leger, tijdens de twee wereldoorlogen, moedwillig tientallen kastelen had platgelegd, van Coucy in Picardië tot in Grimbergen en Vilvoorde.

Stalin en Horta

In zijn bijzonder goed gedocumenteerde semi-historische Sovjet-romans beschrijft Tom Rob Smith pijnlijk exact hoe de KGB rond 1950 orthodoxe kerken opblies. Maar past de destructie van het modernistische DDR-Volkspalast in het verenigde Berlijn, om het te vervangen door een waardeloze suikertaart-replica van een keizerlijk paleis, niet in hetzelfde rijtje? Uiteraard wel, en we bereiken hier zelfs de kern van de zaak: met de verwoesting van het Volkspalast gaf het nieuwe Duitsland een beledigende klap aan de gewezen Oost-Duitsers. Nu was de DDR echt definitief dood.

De oorlog van vastgoedmakelaars en speculanten tegen erfgoed, enkel en alleen voor eigen gewin, hoort ook in die categorie. In Brussel is het Volkshuis van Horta al in 1966 gesloopt, aan zee verdwenen de prachtige sanatoria van architect Lucien Engels onder de sloophamers.

In ons land duurt die strijd tot nu voort. Nog maar 2 jaar geleden ging het prachtige Wanson-fabrieksgebouw in Machelen volstrekt zinledig voor de bijl. Wie zonder zonde is, werpe de eerste…euhm…wat ook alweer?

Bamyan en Palmyra

De moeizame dynamitering van de reusachtige Boeddha-beelden in Bamyan in Afghanistan in 2001 door de taliban vormde een keerpunt. Precies omdat het niet meteen lukte, en de taliban de moderne beeldmedia van die tijd ontdekt hadden, deed de langzame foltering van de monumentale kunstwerken erg veel pijn. Het motief voor de verwoesting hebben we sindsdien tot brakens toe voortdurend opnieuw gehoord: het waren afgodsbeelden, blasfemische voorstellingen die ingingen tegen God en het enige ware geloof.

De oplaaiende vete tussen diverse fracties van de islam, nogal vergelijkbaar met de reformatieperiode in Europa, net nu 5 eeuwen geleden, gaf barbaarse verwoesters nieuwe inspiratie, zoals criminele losers in een kromgetrokken religie argumenten voor terreur en moord vinden. Om de anderen lekker te pijnigen en te vernederen, komt alles snel op YouTube en andere kanalen. Palmyra was een schrijnend voorbeeld. Daar vond de verwoesting in afleveringen plaats, met cliffhangers. Niet alleen de infrastructuur, ook honderden voorhistorische voorwerpen sneuvelden. In Mali hadden lokale afgeleiden van Al Qaeda weinig moeite om de kwetsbare islamitische mausolea en lemen moskeeën te slopen.

Baal en Sjamasj

De lijst is intussen eindeloos. Vorig jaar gingen de archeologische sites van Nimrud en Khorsabad in Irak voor de bijl. In de omgeving van Mosul vielen alle christelijke en jezidische kerken en abdijen ten prooi aan het soennitische terreurgeweld.

Relieken van nog oudere religieuze beschavingen, zoals de Bel-tempel, toegewijd aan de god Baal, zijn evenmin veilig. Hetzelfde lot ondervond de 1750 jaar oude tempel van de zonnegod Sjamasj in Hatra en een pak Assyrische kunstschatten. In Syrië ging het christelijke klooster Mar-Elian in Al-Qaryatayn verloren. De slopers namen er het mozaïekenmuseum van Maarat-al-Noomane in één moeite bij. De stad Busra Sham had prachtige ruïnes, nu alleen nog stoffige stenen.

Waarom?

Fundamentalistische bewegingen en regimes willen geschiedenis schrijven. Dat doen ze door al het vorige te verwijderen, zodat het ooit moet lijken alsof de mensheid met hen, met hun duizendjarig rijk, of kalifaat begon. Alsof zij de universele bakermat vormen, het begin der tijden. Dat ze zelf meestal stijl-, humor- en cultuurloos zijn, vergemakkelijkt de uitroeiing van de geschiedenis. Soms ook grijpen tirannen naar een denkbeeldig groots verleden, dat ze willen laten herleven, door alles tussen toen en nu te verwijderen. Alsof er een directe band bestaat tussen dat glorieuze tijdperk en de miserabele leeghoofdigheid nu.

God wil het. Het Boek eist het.

De werkelijkheid is dat IS en andere terroristische bewegingen en regimes zich nergens ook maar iets van aantrekken, en lak hebben aan virtueel alles. Ze wentelen zich ook graag in een slachtofferrol, in het martelaarschap. Soms proberen ze de schuld af te wentelen op de goddeloze vijand, de ketter, de heiden. Maar als puntje bij paaltje komt, hoeft zelfs dat niet. Als Hitler had gekund, zou hij tijdens zijn laatste dagen vanuit zijn bunker heel Duitsland met alles erop en eraan hebben laten ‘verschwinden’. Want het Duitse volk had hem en de eigen cultuur, zoals hij die zag, verraden.
Mogelijk hanteert IS in Mosul dezelfde logica. Termen als verraad en lafheid zijn bij islamistische fundamentalisten schering en inslag. En daar staan de zwaarste straffen op. Eventueel de zelfvernietiging. God wil het. Het Boek eist het. De grote leider is ontgoocheld, boos en triest.

Cultuur kan ons redden

Toch nog altijd beter om oude gebouwen te verwoesten, dan nieuwe ziekenhuizen en mensen, hoor je wel eens. ’t Zijn maar stenen, waar ligt het verschil, hier of daar in Palma…hoe heet het alweer? Feit is dat de verwoesting van mensen en cultuur samen gaat. Herinner je Heinrich Heine.

Wie geen respect heeft voor het mooiste meest artistieke wat de mens heeft verwezenlijkt, ontziet die mens zelf ook niet. Of de natuur. Wie de Al-Nuri van de aardbodem laat verdwijnen, vermoordt ook elk individu dat daar 800 jaar geleden aan meewerkte en het al die tijd in goede staat doorgaf aan volgende generaties. Die meedogenloze leiders verwoesten cultuur omdat die altijd kiemen van verzet bevat. Als ze alle kunst en architectuur hebben platgeslagen, lijken ze zelf reuzen. Als ze elke herinnering verdrinken, zijn zij pioniers.

De verwoesters van cultureel erfgoed plegen misdaden tegen de mensheid en moeten om die reden voor de allerhoogste internationale rechtbanken verschijnen, en zware straffen krijgen. Onderwijs en media moeten inzetten op cultuur en geschiedenis. We hebben het niet geweten, of wat kan het mij schelen, mogen nooit argumenten worden om barbarisme te vergoelijken.

Lucas Vanclooster. Lees deze tekst ook op deredactie.be

Advertisements

Alles van waarde is weerloos

alles-van-waarde
Dat IS mensen executeert krijgen we niet te zien in het VRT-Journaal, maar hun vernietiging van werelderfgoed wél. Terwijl me dat evenveel pijn doet.

Natuurlijk zie ik die oranje slachtoffers wél, in een flits, of in een ander medium. Arme koptisch-christelijke Egyptische gastarbeiders, daar op een rij aan de Middellandse Zeekust in Libië. Hun beulen gaan onherroepelijk te werk, blind, waanzinnig en efficiënt. De televisiebeelden uit Mosoel en omgeving, in het noorden van Irak, hakken er bij mij even diep in. Die voorhamers en drilboren … dat is slaan en kloppen uit haat tegen zoveel meer dan een mens.

Ik zie IS-mannen loos gaan in het archeologisch museum. Ze vernielen kunstschatten uit de Assyrische tijd, de tijd van Tweestromenland tussen Tigris en Eufraat. Onherroepelijk, blind, waanzinnig, efficiënt. Een gevleugelde leeuw met mannenhoofd aan de poort van de antieke stad Ninive zien omvallen, na 3000 jaar, doet mijn hart bloeden. Dat bebaarde stenen hoofd heeft zoveel gezien, zoveel natuurlijke en menselijke stormen getrotseerd, maar tegen de prozaïsche sloophamer uit 2015 is niets opgewassen.

Culturele destructie

De vernietiging van pre-, post-, niet-islamitisch erfgoed, of islamitisch-dat-niet-in-het-kraam-van-extremisten-past, is al even aan de gang. De bibliotheek van Mosoel is ook al in brand gestoken. Idem dito in Timboektoe in Mali en natuurlijk was er Bamiyan in Afghanistan, waar de Taliban in 2001 de grootste Boeddha’s ter wereld opbliezen. Dat soort culturele destructie was het thema van de tentoonstelling Ravage in M Museum in Leuven, verleden jaar. Er was een video te zien van jonge mannen in Bamiyan, die nu, zoveel jaren na het iconoclasme, stille muziek maakten met brokstukken steen van de Boeddha’s. Hartverscheurend mooi en pijnlijk.

Behalve vernield wordt er ook al jaren gestolen als de raven uit musea in oorlogsgebied. Maar dan blijven de voorwerpen ten minste bestaan, en kan iemand ergens anders er nog de schoonheid van ervaren. Misschien worden ze gevonden, ooit, en teruggegeven. Hm, ik ben naiëf. De Elgin Marbles hangen ook nog altijd in het British Museum en niet in Athene. Maar het archeologisch museum van Bagdad is wel weer open. Een citytrip?

De onontbeerlijke poëzie van objecten

Ik ben sprakeloos als ik schoonheid, vakmanschap, eenvoud, grandeur of verfijning uit het verleden zie. Ik smelt van bewondering, en zit natuurlijk vol vragen: wie maakte dit, wanneer en hoe, en voor wie, en betaalde dat goed, en waar kwam het materiaal vandaag, en waar de inspiratie? Was het een man of een vrouw die dit schilderde of een groot team? Wie maakte het ontwerp, zonder computer? Hoe kregen ze dit omhoog?

Bij die ervaring komen geen woorden te pas. Neil MacGregor, de baas van het British Museum die het prachtige boek (en BBC-radioreeks) ‘Een geschiedenis van de wereld in 100 voorwerpen’ maakte, spreekt over de ‘onontbeerlijke poëzie van objecten’. Ze zetten onze verbeelding aan het werk, ze doen ons creatief herscheppen. Ze geven ons woordloze signalen uit andere tijden, uit andere werelden.

Misdaad tegen de mensheid

Dàt ervaar ik. Grote verbondenheid met wie er voor me was, en niet alleen in mijn streek. Het dankbare gevoel van op veel schouders te staan, al dan niet van reuzen. De lintmeter gewaarworden die zich over eeuwen en continenten uitrolt. Dat helpt om jezelf en je eigen problemen te relativeren. De geschiedenis is niet begonnen in mijn navel, ook niet bij de geboorte van Christus of Mohammed. Het is onze collectieve geschiedenis. Ik wou dat ik het gevoel kon delen met die IS’ers. De vernietiging van al dat moois is dus geen gewone misdaad, maar een misdaad tegen de mensheid. Wellicht daarom raakt deze culturele moord me bijna dieper dan een mensenmoord. Zij het dat ik geen stenen tegen mensen wil afwegen.

Haat, verblindende religie of ideologie, je eigen identiteit affirmeren, die van een ander uitwissen uit wraak, hebzucht, regelrechte domheid, groepsdruk en dronkenschap: redenen te over om de kunstschatten (van je vijand) kapot te maken. De Spaanse conquistadores pikten het goud van de Inca’s; de protestantse beeldenstormers hielden huis in onze Lage Landen, de socialisten sloopten hun eigen Volkshuis van Horta, de Duitsers schoten de bibliotheek van Leuven in brand, de Serviërs die van Sarajevo, de Kroaten bliezen de Ottomaanse brug in Mostar op, de Albanese Kosovaren richten hun wraak op orthodoxe kloosters. En dan is het nog het tuig van de richel dat zich fan van Feyenoord noemt en pas nog een eeuwenoude fontein in Rome naar de verdoemenis hielp. Lucebert is dood, maar aan zijn vers denk ik dagelijks: alles van waarde is weerloos.

(Kristien Bonneure werkt voor http://www.cobra.be, de cultuurwebsite van de VRT. Ze is de auteur van ‘Stil leven’, Lannoo, 2014)