De zachte krachten zullen zeker winnen in ’t eind –

Henriëtte Roland Holst

Advertenties

And now my watch has ended

“Wat verenigt mensen? Legers, Goud? Vlaggen? Verhalen. Er is niets ter wereld zo sterk als een goed verhaal.” Wijze woorden van Tyrion Lannister – wie anders – in de allerlaatste aflevering van “Game of thrones”. Acht seizoenen, 73 afleveringen lang was hij een van de sterkhouders van de tv-reeks. Losbol en zuipschuit, diplomaat, politicus, verrader maar vooral het ongewenste kind dat herhaaldelijk bijna onder het gewicht van zijn familienaam bezwijkt. Prachtacteur Peter Dinklage heeft de kijker alle hoeken van de kamer laten zien.  Hem zien treuren bij de lijken van zijn broer en zus ging recht naar het hart. 

Herschrijf dit, met betere scenaristen!

“Een goed verhaal”, dat vat ook de hele reeks samen, die miljoenen mensen in de ban hield. In die mate dat er de voorbije weken bijna schermutselingen uitbraken op het internet. Sommigen vonden de laatste zes afleveringen maar niks. Meer dan een miljoen (!) fans (van de naar schatting 45 miljoen kijkers wereldwijd) tekenden een onlinepetitie om  het achtste seizoen te herschrijven “met scenaristen die er iets van kennen”. 

Er vielen te veel gaten in het verhaal, vonden ze, sommige personages waren maar een flauw afkooksel meer van wat ze ooit waren. Te veel Hollywoodspektakel, te veel belachelijke toevalligheden, te snel afgehaspeld. De kritiek is intussen wat gepareerd door fans die de loop der dingen wél oké vonden. Wonderlijk om al dat proza met argumenten voor en tegen te lezen.  De meningen zullen wel voor altijd verdeeld blijven (en de mijne is niet beter dan die van een andere kijker).

“Game of thrones” is gebaseerd op de fantasy-romans “Het lied van ijs en vuur” van de Amerikaanse schrijver George R. R. Martin. Maar hij heeft de reeks nog niet afgewerkt en voor de laatste seizoenen hadden de scenarioschrijvers dus geen boeken meer om zich op te baseren. Het duo Weiss en Benioff heeft wel overlegd met de schrijver. Het eindigt zoals hij wil dat het eindigt, maar de weg erheen komt uit de koker van twee tv-makers die alles in de laatste zes afleveringen wilden proppen. Of moesten proppen, want ze zouden al met andere producties bezig zijn intussen.

Het is onmogelijk om alle losse eindjes tot een proper tapijtje te knopen

Dat iedereen zevenmijlslaarzen draagt in het laatste seizoen is waar. Alsof dat hele universum, zo nauwgezet in acht jaar ontvouwd, door een sleutelgat wordt geperst. Tegelijk valt op hoe heerlijk traag de eerdere seizoenen waren, hoe alle verhalen kronkelden en soms als een slang in hun eigen staart beten. 

Het is, denk ik, onmogelijk om voor elke verhaallijn, voor de spanningsboog van elk personage een bevredigend einde te bedenken, om alle losse eindjes netjes aan elkaar te knopen tot een proper tapijtje. Niemand minder dan thrillerauteur Stephen King zei dat hij de afronding wel kon smaken, maar veel mensen niet, “omdat ze niet willen dat het eindigt”, tout court. Daar zit wat in.

Je zal maar Khaleesi heten

Afscheid nemen doet pijn. Gefrustreerd zijn door te hoge verwachtingen evenzeer. Ik heb te doen met al die meisjes die “Khaleesi” gedoopt zijn sinds 2011, naar drakenkoningin Daenerys Targaryen, misschien wel het bekendste personage van “Game of thrones”. Zeven jaar lang geliefd en gesteund in haar streven naar de macht, tot ze in het achtste jaar “haar marbels verliest” en van hoogmoed gek wordt. Een mooi thema uit de Griekse mythologie trouwens: hubris of hoogmoed komt voor de val. 

Critici vinden de ommekeer van de drakenkoningin een karaktermoord. Tja, “Game of thrones” staat bekend om zijn verrassingen. En in de achteruitkijkspiegel kijkend was Daenerys altijd al een outsider, erfelijk belast ook met een vader die “de gekke koning” werd genoemd en niet bepaald een hartelijk personage. Wanneer ze te horen krijgt dat niet zij, maar haar lief de rechtmatige troonopvolger is, wanneer haar naaste vertrouwelingen worden vermoord, wanneer twee van haar drie kinderen/draken zijn gedood, dan knapt het elastiekje. 

De vernieling van de hoofdstad King’s Landing en het uitmoorden van de bevolking, vrouwen en kinderen inbegrepen, katapulteert Daenerys Targaryen tot bovenaan het lijstje oorlogsmisdadigers uit “Game of thrones”, dat het Rode Kruis van Australië onlangs opstelde. Waar ze, nog voor haar genocide in King’s Landing, trouwens ook al op de tweede plaats stond.  

Ijzingwekkend, die Hitleriaanse setting van haar laatste “ik heb een missie als bevrijder-” toespraak, met een gigantische (hakenkruis?)/drakenvlag aan een ruïne… En dat net nadat ze een hele stad – een nagebouwd Dubrovnik – in de as had gelegd. Bebloede en bestofte gezichten zoals we er in het Journaal zagen uit Aleppo. Ik dacht aan Vukovar, tijdens de Balkanoorlog, of Dresden, de wraak van de geallieerden. En hoe pakkend, die stilte waarin iedereen de oren spitst tot de klokken luiden, als teken van een – vergeefse -overgave.  Het stond in de sterren geschreven dat Daenerys deze gigantische misstap niet zou overleven. 

Als je dacht dat dit een happy end zou zijn, dan heb je niet goed opgelet

Ramsay Bolton

De dood van Cersei en Jamie Lannister krijgt veel kritiek. Voor velen mocht “Lucrezia Borgia” Cersei wat gruwelijker aan haar einde komen. Anderen vonden het onwaarschijnlijk dat Jamie ten langen leste toch terugkeert naar zijn zus en geliefde. Ik moest bij de laatste uren van Jamie, veelkleurig gespeeld door de Deense acteur Nikolaj Coster-Waldau, denken aan een fabel. 

De schorpioen vraagt aan de kikker om hem over het water te dragen. Hij belooft om de kikker niet te steken, want dan zouden ze allebei verdrinken. De kikker gelooft hem. De schorpioen steekt toch en zegt fatalistisch: “Ik kan er niets aan doen, het is mijn aard.” Aan het lot valt niet te ontkomen. 

Het lot is overal in “Game of thrones”

Drie Nederlandse dichters die bij elke aflevering een gedicht hebben geschreven vatten “Game of thrones” samen als: ofwel aanvaard je de kaarten die je zijn toegegooid of niet.  De manier waarop de overlevende hoofdrolspelers elk huns weegs gaan op het eind is daar een mooie illustratie van. Ze hebben de kaarten aanvaard, ze worden koning … of niet. Het lot is overal in “Game of thrones”.

Ook het einde van de “arc” of spanningsboog van andere personages is best bevredigend: een gelouterde Theon Greyjoy, die net voor hij sterft de zegen krijgt van Bran Stark, de jongen die hij had willen vermoorden. Dat de broers Sandor en Gregor Clegane, de Kaïn en Abel van de reeks, samen de pijp uitgingen is betekenisvol. Dat de cirkel rond is voor Jon Snow, aan de zijde van zijn witte wolf Geest, “koning voorbij de muur” als het ware, met de diepe krassen van zijn twee dode geliefden in zijn hart, is pakkend juist.

De “White walkers” waren frisco’s in de zon

Het einde van de bovennatuurlijke verhaallijn met de “White walkers” is wel een afknapper. Jarenlang leefden mensen en dieren met de permanente dreiging van die vriezemannen, symbolen voor een doemscenario waartegen alleen een sterke alliantie opgewassen was. Veel “Game of thrones”-watchers zagen er de klimaatopwarming in. Dat ze met één “deus ex machina”, een behendige vrouw met een dolk, van de kaart werden geveegd is wel erg gemakkelijk. Ze smolten als frisco’s in de zon. En wat met alle visioenen, voorspellingen en profetieën? Sommige eindjes blijven inderdaad loshangen.  We kunnen er lang over napraten. En wachten op de boeken.

And now my watch has ended

Desalniettemin: ik hef het glas op acht jaar superieure, entertainende en zelfs educatieve televisie. Heerlijk, die discussie over staatsinrichting in de laatste aflevering. Samwell Tarly doet een voorzichtige suggestie om algemeen stemrecht in te voeren. “Mag mijn paard ook stemmen dan?” werpt een edelman tegen. De uitkomst van de zitting is dat de erfelijke monarchie is afgeschaft. Het is een goed begin van iets nieuws.

Ik hef het glas op Hodor, de dapperste kerel. Op Jon en Ygritte, badend in liefde in een grot. Op het adembenemende landschap “ten noorden van de muur”. Op Sansa, Arya, Olenna. Op prachtridder Brienne. Op de onfortuinlijke Shireen. Op alle sterke vrouwen van de “zes plus een” koninkrijken. “And now my watch has ended.” 

500 keer Guido Gezelle – gekalligrafeerd en getegeld

Lezers uit heel het land hebben fragmenten van dichter Guido Gezelle ingestuurd, waarmee kalligrafe Gin Van Nerom een bijzondere tegelvloer samenstelde. Dat huzarenstuk is de komende maanden op verschillende plaatsen te zien en te horen, want de heerlijke poëzie is ook ingesproken door Gezellefans.

Op de vloer van CC De Borre van Bierbeek liggen, op zeezand, vele honderden kleurige vierkanten. Wie van dichtbij kijkt, kan lezen wat er op staat: “De wereld draait nochtans”, “Hebt gij ooit een paard zien pinnen?”, “Ik misse u waar ik henenvaar of waar ik henenkeer” of het overbekende “O krinkelende winkelende waterding”. Verzen en fragmenten van Guido Gezelle, dit najaar 120 jaar geleden overleden. In vele verschillende zwierige lettertypes. De vierkanten zien eruit als gebakken tegels, maar het zijn wel degelijk kleine schilderijtjes.

Kalligrafe Gin Van Nerom heeft twee en een half jaar gewerkt aan deze Gezellepuzzel. Dat deed ze niet alleen. Via Facebook riep ze op om favoriete verzen en stukjes Gezelle in te sturen. De voorstellen stroomden toe uit heel Vlaanderen. 

Lees verder onder de foto:

Guido Gezelle zat twee en een half jaar op mijn schouder mee te lezen 

“Zodra er een nieuw vers binnenkwam, was dat als een cadeautje, waar ik meteen mee aan de slag ging. Het was wel heel gedisciplineerd werken: ik stond ermee op en ging ermee slapen.” Gin Van Nerom is al meer dan 20 jaar kalligrafe; haar werk werd geselecteerd voor de Canvascollectie. Maar dit project was nog een niveau hoger. “Mijn ballonpen is gehalveerd door het vele gebruik”.  Ze werkte met een mengeling van verf en inkt, voor een optimale leesbaarheid, en voor de ondergrond gebruikte ze warme aardepigmenten.

Lees verder onder de foto:

Waarom Guido Gezelle? “Omdat ik van 19e-eeuwse literatuur hou,” zegt Gin Van Nerom. “Gezelle heeft ook “genoeg” geschreven om een ruime keuze te maken. In die twee en een half jaar zijn mijn ogen opengegaan en heb ik veel nieuwe kanten van de dichter leren kennen. Hij heeft pareltjes geschreven en was ook baanbrekend voor zijn tijd. Alle gedichten waaruit de fragmenten kwamen heb ik in hun geheel gelezen, om de sfeer te vatten, en kleur en lettertype daarop af te stemmen.” Haar favoriet: “En stoort de veugels niet. Ze zijn zoo bezig”.

En stoort de veugels niet. Ze zijn zoo bezig

Liefhebbers hebben vooral natuurverzen van Gezelle gekozen. Hij was een meester in het vatten van weerfenomenen, flora en fauna, vaak met heerlijke, zintuiglijke woorden. Af en toe staat er één enkel woord op een tegel, maar dan wel een volbloed gezelliaans: “Goedjonstigheden” of “Gefriezeld”.

Slechts één iemand koos een religieus vers, hoewel Gezelle er als priester-dichter enorm veel heeft geschreven: “Zoo gij bestaat en God zijt, moet het wezen dat ik U zie.”

Kalligrafie is de kunst van de bedachtzaamheid

Taalkenner Ludo Permentier, vroeger actief bij De Standaard, Van Dale en het Groot Dictee, was de “mentor” van Gin Van Nerom. Voor hem is kalligrafie “méér dan postkaartjes met dorre spreuken in ouderwetse lettertypes. Kalligrafie verandert de manier waarop je een tekst leest. Het is de kunst van de bedachtzaamheid, een ambacht dat uit de woorden haalt wat erin besloten zit.”

Lees verder onder de foto:

Gezelle voor kinderen van 3 tot 98 jaar

Een leuk extraatje is dat dat alle 500 verzen en fragmenten ook zijn ingesproken door evenveel verschillende stemmen, de jongste 3 en de oudste 98 jaar oud. Daarvoor maakte Jef Rozenski opnames in verschillende bibliotheken en zelfs een rust- en verzorgingstehuis. Het resultaat is te beluisteren op de tentoonstelling, via een antieke bakelieten telefoon.

Voor het project “Gezelle ten voeten uit” lieten ook drie andere kunstenaars zich inspireren door Guido Gezelle:  Diane Bernaerts (schilderkunst), Rudi Vandenbempt (fotografie) en Stefan Hemeleers (sculpturen). Diane Bernaerts was naar eigen zeggen vooral verrast door de “dubbele bodems” in de gedichten van Gezelle. 

Ze stellen het resultaat tentoon in CC De Borre in Bierbeek, tot 11 mei. Daarna, van begin juli tot midden augustus, gaat de Gezelle-tegelvloer naar de tiendenschuur van de Abdij van Tongerlo. In september is Mechelen aan de beurt, bij de feestelijke opening van de nieuwe bibliotheeksite Predikheren en in november volgt het Kunst- en Erfgoedhuis in Roeselare, waar Gezelle lesgaf aan het Klein Seminarie.

Priester en leraar Guido Gezelle (1830-1899) was een van de grootste dichters uit ons taalgebied. In zijn geboortehuis in Brugge is het Guido Gezellemuseum gevestigd; in de bibliotheek zijn archief.

De weldaad van het zwijgen

bundel20e Kunst in de Troost: feestelijke expo en dichtbundel

20 jaar geleden startte de Vriendenkring van de Troost met een mooi project: kunstenaars uitnodigen om tentoon te stellen op een van de mooiste en stilste locaties van Vilvoorde, de kloostertuin van Onze-Lieve-Vrouw van Troost. De werken werden te koop aangeboden en de opbrengst was bestemd voor de restauratie van de 17e-eeuwse basiliek.

We zijn 20 jaar verder en intussen hebben vele honderden kunstenaars en vele duizenden bezoekers de weg gevonden naar Vilvoorde. Kunst in de Troost is een bekend evenement geworden in de wijde omgeving. En de restauratie van de basiliek is al ver opgeschoten. Maar het werk is nog niet af.

Voor de feestelijke 20e editie van Kunst in de Troost zijn opnieuw 25 kunstenaars klaar om hun werk te tonen in de tuinen en de binnenruimte. Schilders, grafici, beeldhouwers, glaskunstenaars: zoals altijd is diversiteit welkom in de Troost.

Guido Adriansens, Magda Bossier, Martine Bossuyt, Lydia Cauwenberghs, Viviane De Greef, Roger De Haes, Lebuïn D’Haese, Dirk Huyghe, Arno Kuppens, Jos Kuppens, Francis Méan, Willy Peeters, Guy Saey, Irma Smeets, Mieke Tambuyzer, Liliane Van der Elst, Mir Van Nyvelseel, Koenraad Van Daele, Peter Vandevijver, Hilde Vandewalle, Hubert Verbruggen, Veerle Verheylewegen, Els Vermandere, Willem Vermandere en Jan Verschueren stellen tentoon.

Locatie: Onze-Lieve-Vrouw van Troost, Trooststraat, 1800 Vilvoorde

Openingstijden:
zaterdag 4 en zondag 5 mei 2019 van 14 tot 18u
zaterdag 11 en zondag 12 mei 2019 van 14 tot 18u
maandag 13 mei 2019 (Jaarmarkt) van 11 tot 18u

Vernissage op zaterdag 4 mei om 14u, met burgemeester Hans Bonte en VRT-journalist Lucas Vanclooster en de dichters van dit bijzondere project:

Dichtbundel “De weldaad van het zwijgen”

Ter gelegenheid van de 20e editie van Kunst in de Troost verschijnt ook een dichtbundel met als thema troost. “De weldaad van het zwijgen” is een uitgave van KIM, met tekeningen van Irma Smeets en gedichten van Dirk Blockeel, Kristien Bonneure, Walter Buts, Gerd De Clerck, Thomas Goyvaerts, Erik Guldentops, Dirk Huyghe, Luc Mommaerts, Joseph Pearce, Renaat Ramon, Alain Vanclooster en een (anonieme) karmelietes.

De geïllustreerde bundel is te koop tijdens de tentoonstelling en in Standaard Boekhandel. Prijs: 15€.

Meer informatie op
www.facebook.com/kunstindetroost

www.kunstindetroost.be

IMG_20190402_150949.jpgMT_vrouw die leest.JPG

WP1

KV4.JPG

Meer dan bloot en bloed

Game-of-Thrones-Season-8.jpg

Nog nul keer slapen en het laatste seizoen van “Game of thrones” begint, de spannende historische/fantasy-tv-reeks die de halve wereld in de ban houdt (en het vaakst illegaal wordt gedownload). Over zes weken weten we hoe het afloopt. De makers hebben de acteurs ingepeperd dat ze alleen mogen zeggen dat het eindspel“bitterzoet” is.  Wat is het geheim van het succes? Meer dan bloed en bloot.

Toen het bedrijf HBO de eerste aflevering van “Game of thrones” (GoT) uitzond in 2011 keken daar iets meer dan 2 miljoen mensen naar in Amerika. Peanuts. Dat aantal is opgelopen tot gemiddeld 10 miljoen per aflevering van het 7e seizoen, en het slot ervan was goed voor een record van 16,5 miljoen. Voeg daar de uitgestelde kijkers bij en HBO rekent voor dat in de VS alleen 30 miljoen mensen legaal naar de reeks kijken. Legaal, want betalend.

Zowel in de VS als elders in de wereld zit “Game of thrones” achter een betaalmuur. Bij ons is dat nu Telenet Play. Kijkcijfers van de vorige seizoenen vergelijken is moeilijk, zegt Telenet. Het merendeel van de klanten vraagt de aflevering later op.  Er hebben 60% meer kijkers de 7e reeks bekeken in vergelijking met de 6e. “Meestal daalt het aantal kijkers per seizoen bij langlopende series. Hier is opmerkelijk dat er nog steeds kijkers inpikken en starten met het bekijken van seizoen 1,”  zegt Telenet.  Met zoveel personages en verhalen-in-het-verhaal is halverwege starten niet evident.

“Game of thrones” is de reeks die het vaakst illegaal wordt gedownload

HBO zendt de reeks tegelijk uit in 170 landen en in een veelvoud van talen. Die “simulcasting” dient –  behalve om de verhaallijnen niet te laten uitlekken – om het illegaal verspreiden te voorkomen. Maar dat lukt voor geen meter. “Game of thrones” is de serie die wereldwijd het vaakst illegaal is gedownload, zonder te betalen dus. De eerste aflevering van seizoen 7 maar liefst 90 miljoen keer, vooral vanuit de VS, het VK, India, Indonesië, Brazilië en Duitsland. Ook vanuit China, waar kijkers graag de originele versie zien, en niet de door de overheid gecensureerde.

Zoveel moge duidelijk zijn: “Game of thrones” wordt wereldwijd interessant gevonden door vele miljoenen mensen, de laatste jaren met name ook in Azië en Latijns-Amerika.

Duur spul

Gelijk opgaand met het aantal kijkers steeg het productiebudget per aflevering tot een slordige 10 miljoen dollar. Per aflevering! Die wel de vorm en de lengte aanneemt van een uit de kluiten gewassen bioscoopfilm. Steracteurs, figuranten, kostuums, locaties, speciale effecten: het mag wat kosten. Het laatste seizoen doet er nog een schepje bovenop. Bijvoorbeeld met de langste gevechtsscène ooit gefilmd: de slag om Winterfell.

Eindeloze inspiratie

Het houdt niet op bij live of uitgesteld kijken. Een beetje liefhebber zoekt en deelt op sociale media allerhande fantheorieën en discussieert mee over de ontelbare hints in het verhaal, de mogelijke afloop, de instinkers en dode sporen. GoT is een reeks die bij uitstek op het internet voortleeft. En in het echt: kijkers identificeren zich met personages, naaien een kostuum en doen aan cosplay (verkleed rollenspel). Of ze noemen hun baby Khaleesi.

Leraren geschiedenis gebruiken de reeks in de klas. Statistici tellen uit wie de meeste moorden op zijn kerfstok heeft, of in welke aflevering het grootste aantal slachtoffers valt. Wiskundigen hebben ook de netwerken van de hoofdfiguren berekend. De spin in het web blijkt Tyrion Lannister.

grafiek.png

 

Ellen Deckwitz, Thomas Möhlmann en Ingmar Heytze, drie Nederlandse dichters en fans van de reeks, hebben bij elke aflevering een gedicht geschreven: “Game of poems”. Over de grote thema’s: familie, eer, verraad.

Waar komt die fascinatie vandaan? Wat spreekt zoveel mensen aan? Waarin verschilt de reeks van andere? Een aantal verklaringen, in willekeurige volgorde.

Nagelbijten

Wat de reeks ontbeert aan humor, wordt ruimschoots goedgemaakt door de spanning en de bokkensprongen van het verhaal.  Hoe het afloopt is een goed bewaard geheim, maar het kan nog alle kanten uit, met nieuwe allianties, nieuw verraad, nieuwe onthullingen. In de boeken van  George R. R. Martin, waarop de reeks gebaseerd is, kunnen we niet spieken, want het slot is nog niet gepubliceerd.

Geschiedenis en aardrijkskunde, maar dan gerecycleerd

Ja, ’t is fictie en fantasy, met draken, zombies en bloedmagie voor de liefhebbers. Maar de reeks is wel ferm geworteld in de realiteit. Als om de hele wereld te plezieren herverpakt de reeks stukjes geschiedenis met uiteenlopende volkeren, geïnspireerd op Vikingen, Mongolen, Romeinen, indianen… De strijd van Lannisters tegen Starks is een heruitgave van de Rozenoorlogen. De moord op Jon Snow is die van Brutus op Caesar, met vele messteken. Zelfs de Rode Bruiloft, een zwaar geval van verraad op een huwelijksbanket, is ooit echt gebeurd in Schotland, waar anders? Het verhaal put ook uit rijkelijk uit de mythologie. Koning Stannis die zijn dochter offert om de krijgskansen te keren? Dat is wat Agamemnon met Iphigenia wilde uithalen.

Je kunt je aan “Game of thrones” vergapen als aan een soort National Geographic van landschappen of stadsgezichten: Marokko, Noord-Ierland, Ijsland, Mdina op Malta, Dubrovnik en Sibenik in Kroatië, Ronda en Sevilla in Spanje. Plaatsen waar al jaren GoT-toeristen toestromen in aantallen die niet op de goedkeuring van schrijver Ilja Leonard Pfeijffer zouden kunnen rekenen, die in zijn laatste roman “Grand Hotel Europa” harde kritiek uit op het massatoerisme naar de oudste, maar kwetsbaarste plekken van Europa.

HBO mag dan een Amerikaans bedrijf zijn, aardrijkskundig en historisch kunnen we de reeks in Europa en het Nabije Oosten situeren. De meeste acteurs trouwens ook.

 

Behalve multicultureel is GoT ook multireligieus. Religies spelen een wezenlijke rol in de strijd om de macht. Animisme of sjamanisme bij de “oude goden”, een variant van het katholieke geloof bij “de zeven”, extremisten die aan de taliban doen denken. Het “rode geloof” (met priesteres Melisandre, gespeeld door de Nederlandse actrice Carice van Houten) haalt de mosterd bij Zarathustra en bij vuuraanbidders. Het is niet de fraaiste kant van religies die we te zien krijgen: gewelddadig, intolerant.

“Game of thrones” houdt onze wereld een spiegel voor, klimaatontkenning inbegrepen

Tegen de hierboven geschetste achtergrond gaat het voor bijna iedereen in de reeks om macht. Hoe ingewikkeld en drukbevolkt ook de verhaallijn, uiteindelijk is het een schaakspel om de Ijzeren Troon. Macht kan betekenen een tegenstander rechttoe-rechtaan in twee klieven, maar ook een langdurige strategie bedenken vol intrige, verraad en “collateral damage” om je doel te bereiken.

 

Wat al die ridders en koninginnen doen is niet wezenlijk anders dan wat we elke dag in het journaal zien, of wie weet wel thuis of op de werkvloer meemaken, maar dan zonder bloedvergieten. “Game of thrones” houdt ons een spiegel voor. En terwijl iedereen tegen iedereen om de knikkers vecht, verliezen ze een veel grotere vijand uit het oog: de Night King en zijn enorme leger. De man is een wit-blauwe horrorfrisco, maar je kunt hem zien als een symbool van de klimaatopwarming. Niet winter, maar summer is coming.

De houdgreep van de familie

Nog een thema waar ieder van ons iets in zal herkennen: de macht van je familie. Misschien is het niet eens je familie en moet je op zoek naar je echte afkomst. Nagenoeg elk personage worstelt met zijn of haar genen en/of opvoeding. Ben jij slecht omdat je vader slecht was? Staat familie boven alles? Kun je maar overleven dankzij de solidariteit van je broers en zussen?

Het zijn klassieke thema’s uit het theater en de opera: eer, oneer, wraak en weerwraak. Liefst komt het niet tot  vader-, broeder- of kindermoord zoals in de reeks, maar de vele verhalen bieden elke kijker wel veel stof tot nadenken over wat familie eigenlijk betekent.

Mag het wat mooier zijn?

Scherpe ogen hebben zeker de doorgedreven aandacht voor het detail opgemerkt. Een zorgvuldig uitgelichte binnenscène als een schilderij van Vermeer. Een wijnglas uit de renaissance, op een tafel uitgestald wild. De schitterend geborduurde jurken, de capes, riemen, bontjes, laarzen, boeken, kaarten, kapsels en natuurlijk de riante collectie zwaarden, dolken en ander gerief “om met het puntige einde te steken”: je ziet dat de mensen van de kostuums en de rekwisieten meer dan een middag in een museum hebben rondgehangen.Zelfs de evolutie van een personage wordt duidelijk via de kleren. Sansa Stark begon als een in pastel gestoken naïef meisje en draagt intussen royale, stoere gewaden. Stilaan lijkt bijna alle kleur verdwenen, ook uit de kleren, nu het uur voor de eindstrijd heeft geslagen.

sansa.png

Ook een pre: er doen soms honderden figuranten mee, allemaal pico bello uitgedost. Echte paarden. Echte modder. Draken kun je enkel tot leven wekken via een computerscherm, maar “Game of thrones” overdrijft niet met de special effects. Alles oogt heel “echt”. Met al dat rondzwiepend metaal zelfs op gevaar van eigen leven, zeggen de acteurs.

De klassieke muziek van Ramin Djawadi, met een herkenbaar thema per clan en zelfs per personage, is zo goed dat ze op zich staat. Djawadi kwam vorig jaar naar België om de filmscore live met groot orkest uit te voeren. Sigur Rós en Ed Sheeran spelen een zingend cameorolletje in “Game of thrones”.

Voor de vele volkeren zijn zelfs nieuwe talen bedacht. De Amerikaanse linguïst David J. Peterson verzon de grammatica en de woordenschat van de Dothraki en andere fictieve volkeren. Hij was vorig jaar in België voor een schrijftraining.

Seks en geweld

“Game of thrones” is niet voor gevoelige zielen. Er wordt meer dan één lidmaat afgehakt of een hoofd in gruzelementen geslagen. Geweld is soms functioneel, soms ondraaglijk wreed. Shireen die gillend op de brandstapel aan haar einde komt, Theon die uiterst langdurig wordt gefolterd, de verkrachting van Sansa, de boeteloop van Cersei, naakt en bespuwd: er kwam kritiek op.

We konden de afgelopen seizoenen ook achter het gordijn van vele bedstedes piepen in kastelen, tenten en bordelen en allerlei standjes en hetero- en homoseksuele combinaties bekijken. Zeker in het begin was al dat bloot soms gratuit. Maar de memorabele scène waarin Daenerys Targaryen haar eega, half man-half bizon Khal Drogo, leert wat vrouwvriendelijk vrijen is, brengt me bij een ander, belangrijk aspect van “Game of thrones”: de sterke vrouwelijke personages.

De vrouwelijke kracht spat van het scherm

brienne

Al meteen vanaf de eerste aflevering zien we de tomboy Arya Stark die niet in de vrouwelijke pas wil lopen. Cersei Lannister, Daenerys Targaryen, Catelyn Tully, Sansa Stark, Olenna of Margaery Tyrell zijn de koninginnen van de reeks. Brienne is ridderlijker dan al haar mannelijke collega’s bij elkaar. Maar ook zonder blauw bloed spat de vrouwelijke kracht van het scherm bij wildlingen Ygritte, Osha of Gilly.

Hierin ligt het grote verschil met pakweg “Lord of the rings”: “Game of thrones” had een zoveelste mantel-en-degenverhaal voor jongens kunnen zijn, ware er niet die lange reeks krachtige voorbeeldvrouwen geweest. Die (oef!) zeker niet heiliger dan de paus zijn. Of in dit geval: heiliger dan de Hoge Mus, meesterlijk gespeeld door Jonathan Pryce in een jutezak.

Niet wit of zwart

De interessantste personages zijn in evolutie, en in 73 afleveringen valt er natuurlijk wel wat te groeien. Kinderen worden mannen en vrouwen. Je ziet Bran of Arya groot worden, net als Harry Potter en Hermelien Griffel. Dat spreekt jonge kijkers aan. Schrijver en scenaristen stellen het publiek ook op de proef, door geliefde personages onverwachts op te offeren. “Thuis” verbleekt erbij. Het boeiendst zijn natuurlijk de twijfelaars, de “kazakkendraaiers”, de verraders, de harden die zacht worden en omgekeerd.

 

Shakespeare

Het spannende verhaal wordt op gang gehouden met af en toe een verbluffende veldslag, maar ook met kleinere scènes van een personage of twee die “de toestand” in messcherpe dialogen fileren. Dwerg-drinkebroer-diplomaat Tyrion is er een meester in. Maar ook de Ierse acteur Liam Cunningham, die Davos speelt, zei in een gesprek met VRT NWS dat hij “van de mooiste zinnen ooit” heeft mogen zeggen. “Game of thrones” wordt niet voor niets vaak met Shakespeare vergeleken.

Davos tekent voor een heel intiem en bijzonder moment in de reeks, wanneer hij als gevangene leert lezen van een klein meisje. Het moet niet altijd vierendelen en plunderen zijn.

Werelderfgoed

Dat alles samen – betekenisvolle, universele inhoud en superieure vorm – is de aantrekkingskracht van “Game of thrones”. Je kunt ernaar kijken voor de spanning, het bloed en het bloot.  Je kunt ook afdalen in diepere lagen en blijven lezen over, ik zeg maar wat, de kleuren- of de dierensymboliek. Een journalist van The New Yorker wijdde net nog een volledig cultuurhistorisch artikel aan koningin Cersei die van een glas wijn nipt nadat ze de kathedraal heeft opgeblazen. Zijn er al tv-reeksen uitgeroepen tot werelderfgoed? Zullen we “Game of thrones” nomineren voor “Memory of the world” bij de Unesco?

Lees ook op vrtnws.be.

Ridders, draken, gedichten

hodor

Dichters Ellen Deckwitz, Ingmar Heytze en Thomas Möhlmann hebben samen 67 gedichten geschreven bij de voorbije 7 seizoenen van de tv-reeks “Game of thrones”. Over de universele thema’s: macht, verraad, familie. Want in de reeks “zitten alle grote verhalen van de wereld”.

Liefhebbers van ridders en draken tellen af naar 14 april, naar het laatste seizoen van de met lof en prijzen overladen tv-reeks “Game of thrones”. Drie gerenommeerde Nederlandse dichters komen nu met een heel eigen project: “Game of poems”, een bundel met voor elke voorbije aflevering een gedicht. 67 in totaal. Om uw geheugen op te frissen.

Het was zo leuk om deze fan-fiction te maken, we konden het niet laten 

“Het idee kwam van Ellen Deckwitz, bij seizoen 5,” vertelt Ingmar Heytze aan VRT NWS. Samen gedichten schrijven had hij al vaker gedaan: “Met een kookwekker en na tien minuten de laptops wisselen.” Nu waren ze met zijn drieën – met Thomas Möhlmann erbij – en verliep het dichten online. Iemand begon, stuurde zijn tekst naar de anderen, die aanpasten “wat ze nog mooier konden maken”. Een unieke samenwerking: elk gedicht is dus de collectieve vrucht van drie schrijvers.

“We gingen ermee door tot de seizoenen op waren, en toen zijn we herbegonnen bij het begin.” Het resultaat: de 200 bladzijden dikke bundel “Game of poems” met voor elke aflevering een spitsvondige samenvatting en een nieuw gedicht.

Een gedicht als extra laag bij elke aflevering

“Als je een gedicht gaat schrijven in opdracht, dan maak je nooit een poëtische samenvatting,” verduidelijkt Ingmar Heytze. “Een gedicht is geschikt voor alles, behalve informatieoverdracht. Eigenlijk zoek je als dichter het haakje in een aflevering: een beeld, een karakter, een schokkende gebeurtenis – daar zijn er nogal veel van in “Game of thrones”. Die laat je op onze wereld botsen en op waar je als dichter mee bezig bent. Hopelijk voeg je als dichter een extra laag toe aan de aflevering. In het allerbeste geval – maar dat weet ik niet zeker – zijn het gedichten die je kan lezen zonder dat je enig idee hebt waar “Game of thrones” over gaat.”

Alle echt grote verhalen van de wereld zitten er in

“Deze reeks is echt larger than life. Miljoenen mensen volgen de lotgevallen van een fictieve wereld, die toch ook vrij goed op de onze lijkt. Wat er daar speelt, speelt ook bij ons. De raakvlakken zijn niet zo ver te zoeken.”

Bijvoorbeeld in bovenstaand gedicht “Hodor”:

terwijl de winter in het ene universum nadert en het elders, bij ons, steeds warmer wordt sluiten we verdragen, vechten vlooienspelletjes uit, spelen toneel met gesloten ogen.

Het universum van “Game of thrones” is eten en drinken voor de drie dichters. Ingmar Heytze: “Al dat oudtestamentische, al dat Shakespeariaanse, alle echt grote verhalen van de wereld zitten er in: liefde, bedrog, vooral heel veel verraad. Afkomst, bastaardkinderen die nooit meer met zichzelf in het reine komen, mensen die verziekt zijn en er toch iets van moeten maken, die vluchten in drank en hoererij: het zit er allemaal in. En wij vinden dat heerlijk!”

Niemand is gelukkig

Hét grote thema van “Game of thrones” is macht. “Hoe ver ga je om de absolute macht te krijgen? Buitengewoon ver, blijkt uit deze serie. Waarom ben je wie je bent? Waarin geloof je, welke god zoek je uit? Hoe hou je je staande in een wereld die enkel om macht draait en niet om recht?” vragen de dichters zich af.

“Eigenlijk is niemand gelukkig in “Game of thrones”. Allemaal zijn ze bezig met overleven en het vergaren van macht, geld en aanzien. Er zijn er een paar de wereld aan het verbeteren,  maar die zijn dan weer zo fanatiek, dat je je kunt afvragen wat daar nu weer achter zit.”

Heytze, Deckwitz en Möhlmann zetten zich al schrap voor het laatste, achtste seizoen, met zes afleveringen van bioscooplengte. Ook over die episodes gaan ze gedichten schrijven, “pas dan kunnen we de pen echt neerleggen.” Bij een eventuele herdruk van de bundel komen de nieuwe gedichten er dan bij.

Het enige dat we bijna zeker weten is dat ze allemaal doodgaan, maar in welke volgorde weten we nog niet

Maar hoe loopt “Game of thrones” af? Wie zetelt op de Ijzeren Troon? Is er nog wel een troon? Ingmar Heytze: “Ik verwacht een stabiel, happy end. Ze kunnen ons na al die tijd niet opzadelen met een totaal verdorven heerser. Nu moet er toch een soort verlicht despotisme of socialisme gaan komen.”

“Ik verwacht dat John en Daenerys samen als een wijze koning en koningin nog lang en gelukkig leven, het rijk regeren en de White Walkers verslaan. Dat is een sprookjeseinde waar ik op hoop – tamelijk tegen de klippen op en tegen de logische verwachting in. Ik zou het moeilijk vinden als het slecht afloopt.”

Contact met HBO?

Een bundel poëzie publiceren over een tv-reeks, mag dat wel? “We laten ons daar niet zoveel aan gelegen liggen. Er zijn zoveel duizenden mensen bezig met samenvattingen en artikelen te schrijven, beelden te duiden, theorieën te ontvouwen. Dit valt onder “fan fiction” en we denken niet dat we daarvoor toestemming moeten vragen aan de makers (het Amerikaanse bedrijf HBO, red.). We hopen wél dat ze het te zien krijgen. Dat ze glimlachen met een raar blauw boekje uit Nederland, dat ze niet kunnen lezen. We sturen het op.”

 

Lees deze tekst ook op vrtnws.be

Een hele wereld in zes woorden

sws.jpgIn Brussel zijn de komende dagen de winnende teksten van een bijzondere schrijfwedstrijd te zien. “Six word stories” roepen een hele wereld op in nauwelijks zes woorden. De winnaars zijn bekendgemaakt aan de vooravond van het Passa Porta Literatuurfestival.

De Amerikaanse auteur Ernest Hemingway schreef ooit een hartverscheurend verhaal in amper zes woorden: “For sale: baby shoes. Never worn.” Vertaling (in vijf Nederlandse woorden): “Te koop: babyschoentjes. Nooit gedragen.” De “six word story” is sindsdien een literair genre geworden.

De organisatie Creatief Schrijven vzw lanceerde een wedstrijd, samen met het internationaal literatuurhuis Passa Porta. De respons was groot: in een maand tijd stuurden niet minder dan 485 deelnemers 2175 “six word stories” in, vooral in het Nederlands, maar het mocht ook in het Frans of het Engels.

De jury (Bert Kruismans, Giovanni Baudonck en Simone Atangana Bekono) koos negen winnaars uit: 

 

·        Ik zit naakt in de koelkast.   (Hanneke Middelburg)

·        Ik heb de tijd leren doden.    (Joke Bosch)

·        La mer n’a plus son bleu.   (Frédérique Bouras)

·        Ik heb alleen een steen verlegd.   (Tom Vanhaverbeke)

·        Ze zwegen, terwijl het water steeg.   (Katrien De Nil)

·        Fish in the sea seeks hook.   (Sophie Whetton)

·        Mijn moeder vroeg me mijn naam.   (Tim Roose)

·        Haar lijf was de enige getuige.   (Dominique Minten)

·        Alle meisjes in Europa kregen borsthaar.   (Rudie Verbunt)

 

“Dit is een perfecte manier van verhalen vertellen in deze tijd van vluchtige, korte boodschappen en sociale media,” zegt Lien Vanden Bossche van “Creatief schrijven”. De organisatie is aangenaam verrast door het succes van de wedstrijd. “Sommige deelnemers lijken zelfs verslaafd aan de six word story. Eén deelnemer schreef er meer dan 100.”

De winnaars worden vanavond gevierd, bij de start van het Passa Porta Literatuurfestival. Hun zeswoordenverhalen zijn dit weekend ook te zien in de straten van Brussel als zogenoemde “raining poetry”: ze worden met speciale verf op straat aangebracht en zijn enkel leesbaar als het nat is. 

De wedstrijd is afgelopen, maar schrijven kan nog altijd. Dit zijn tips voor wie ook eens wil proberen om een hele wereld op te roepen in amper zes woorden:

Het Passa Porta Festival vindt plaats in Brussel van 28 t.e.m. 31 maart. Op verschillende locaties zijn er lezingen en ontmoetingen met meer dan 100 Belgische en buitenlandse auteurs en kunstenaars. Onder hen de Italiaan Paolo Giordano, de Amerikaan David Vann, de Française Marie Ndiaye, de Duits-Georgische Nino Haratischwili met haar internationale bestseller “Het achtste leven (voor Brilka)”.

De Schotse Ali Smith stelt haar nieuwe roman “Lente” voor en de Britse schrijver Jonathan Coe presenteert wat de eerste brexit-roman wordt genoemd: “Klein Engeland”.

Lees op vrtnws.be.

Jonathan Coe schrijft de eerste brexitroman

vdi9789403149004

Met “Klein Engeland”schreef Jonathan Coe, een van de belangrijkste en beste Britse schrijvers van de voorbije decennia, de eerste brexitroman. Het referendum is een essentieel element in het verhaal. Het boek begint in 2010, als de financiële crisis nog woedt, en eindigt met de geboorte van een kindje uitgerekend op 29 maart 2019. Jonathan Coe is twee keer te gast op Passa Porta.

In “Klein Engeland”, in het Engels “Middle England” en dat is toch iets anders, brengt Jonathan Coe (°1961) weer al die heerlijke en onvergetelijke figuren uit “De Rotters Club” en “De gesloten kring” tot leven. Die 2 boeken beschreven het leven in het Verenigd Koninkrijk van John Major tot Tony Blair. In “Klein Engeland” gaat het van Gordon Brown tot Theresa May. De Thatcher-periode had hij al opgeroepen in het meesterwerk “Het moordende testament”.

Echte politieke auteur?

Bij Coe is politiek niet een achtergrond of wat franjes. De gebeurtenissen maken onlosmakelijk deel uit van het echte verhaal van zijn personages. “Klein Engeland” is rustiger van toon dan zijn vroeger werk. Maar vergis u niet, onder de subtiele, geestige aanpak zit een even scherpe en ultra-kritische observatie van de werkelijkheid, van wat politiek doet met mensen. En zijn talent om verschillende verhaallijnen samen te brengen is even vindingrijk als in de jaren 90.

Tegelijk is “Klein Engeland” een melancholisch boek. De reikhalzend naar de toekomst strevende jongeren van eind 20e eeuw zijn ouder, kaler, gelouterd na tegenslagen, gescheiden, eenzaam, berooid, of in een paar gevallen erg succesvol na opportunistische toegevingen die aan hun geweten knagen. “De wereld vandaag” sprak met Jonathan Coe in de aanloop naar de brexitavond van Passa Porta.

Little Britain

De correcte vertaling van “Middle England” zou eigenlijk “Provinciaal Engeland” moeten zijn, zegt Coe. Zijn nieuwe roman gaat ook over het conflict tussen de moderne stad, en wat daarbuiten ligt, de buitenwijken, kleine gemeenten, platteland. Daar zat al een tweedeling in tijdens het brexitreferendum. De krant de Daily Mail is de spreekbuis van de provinciale conservatieve brexitbritten.

En dan gebruikt Coe ook de term “Deep England”. Dat is het typische Engeland van de golf course, zegt hij. Er zit in zijn roman een veelzeggende scène in een golfclub, waar mensen een balletje slaan en tegelijk hun mening ventileren, over Britishness, identiteit en “Le Pays Réel”, en het allerergste: political correctness.

Schrijven is een lang en vervelend proces

Tot zijn verbazing en verrassing is “Middle England” een succes in het Verenigd Koninkrijk. Je weet het nooit vooraf, zegt hij, daarom schrijf ik alleen als ik de echte nood voel om iets mee te delen. Stel je voor dat je op een lucratief succes mikt, en het boek flopt.

Ik dacht dat de Britten genoeg hadden van de brexit, blijkbaar niet dus. Mijn doel was begrijpen wat de mensen ertoe bewogen heeft om voor of tegen de brexit te stemmen.  De kwestie zal nog 10 of 20 jaar aanslepen, er komen allicht nog romans over.

Recyclage van personages

Het tweede deel van “De Rotters Club” heet “De gesloten cirkel” en daarmee gaf ik aan dat het thema voorbij was en dat ik afscheid nam van de personages. Maar kijk, zegt Coe, het leek mij opeens een goed idee om de impact van de gebeurtenissen vanaf de financiële crisis van 2008 duidelijk te maken door ze te laten ervaren door vertrouwde personages, die bijna oude vrienden zijn. Ik was gewoon benieuwd hoe ze de diepe Britse crisis zouden opvatten.

Zo is “Klein Engeland” ook een nostalgisch boek, een verhaal van hoe levens zich afwikkelen. Erg veel inspiratie haalt Coe niet uit het nieuws. De gesprekken van gewone mensen op de bus, op straat, zeggen hem veel meer. Toch is het een uitdaging om uit die dagelijkse surrealistische chaos van het nieuws een bruikbare verhaallijn op te pikken. 

Leve België, leve Europa

Opvallend is dat Coe vaak naar Europa komt om te schrijven, naar ons land, of naar Marseille waar hij aan “Klein Engeland” werkte. Het is goed om even weg te zijn uit het gebied waarover je schrijft, zegt hij, als tijdelijke buitenstaander krijg je een beter inzicht. Zijn roman “Expo 58” die zich afspeelt in het Britse paviljoen op de wereldtentoonstelling van 1958 was trouwens een  keerpunt op dat vlak: Groot-Brittannië op verplaatsing.

Wat opvalt bij de keuze voor brexit en Trump is de dunne marge, de kleine meerderheid. De brexiteers zijn geen monolitisch blok van mensen met dezelfde overtuiging, verre van, ze zijn een amalgaam van ongenoegen, woede, een coalitie van haat en afkeer van stedelijk links politiek correct multiculturalisme, van angst voor de veranderingen die begonnen met de eurofobe Thatcher. Maar die 2 procent verschil heeft ’n enorme impact op het leven van een hele bevolking.

We zijn allemaal verantwoordelijk voor wat er gebeurd is, voor de verharding van het debat, voor de verdeeldheid, meent Coe. En wie opriep tot eenheid, tot wat ons bindt, kreeg het hard te verduren. Parlementslid Jo Cox werd vermoord door een extreem-rechtse terrorist…

Een echtscheiding wegens de brexit

Een knotsgekke scène, Britse satire op zijn best, is die van het koppel dat naar de relatietherapeut gaat omdat hun huwelijk op de klippen loopt door een verschillend stemgedrag. De therapeut polst waarom ze voor of tegen kozen, en dan blijkt dat het antwoord niets met politiek te maken heeft. Het was alsof de vraag luidde: ben je gelukkig met je leven? Wel, na jaren van crisis en bezuinigingen en conflicten denk je uiteraard: niet echt. En je kiest voor de brexit. De Britten waren helemaal niet bezig met Europa. Politici als Cameron hebben dat voor hun eigen belang naar boven gekatapulteerd. En dan hebben de nieuwe media dat nog eens opgeblazen.   

David Cameron was eigenlijk een “Slobodan Milosevic light”

Het drama van David Cameron, aldus Jonathan Coe, is dat ’n gematigde politicus uit de linkervleugel van de Tories vanaf 2015 de “kraan van het Engels nationalisme” opendraaide en zo het instrument werd van de rechtse brexiteers. Cameron heeft onder meer het homo-huwelijk mogelijk gemaakt. Hij was tegen de brexit. Veel rechtse kiezers hebben eerst voor Cameron gestemd omdat Labour ondenkbaar was, en daarna kozen ze voor de brexit om dezelfde Cameron een lesje te leren.

Het is absoluut niet zo dat de bevolking als één man rechtveerde om te vechten tegen een groot onrecht, neen, de brexiteers zijn hopeloos verdeeld
Jonathan Coe

Jonathan Coe is een heel humane auteur. Zijn hoofdpersonage Benjamin Trotter begon in “De Rotters Club” te schrijven en te componeren aan een groot muzikaal-literair project dat 30 jaar later nog nergens heen had geleid. Maar kijk, in “Klein Engeland” mag hij een uittreksel uit dat project uitgeven, en hij raakt ermee genomineerd voor de Booker prijs (Coe nooit). Evenveel empathie heeft Coe met de hoogbejaarde gewezen British Leyland arbeider die nog eens naar zijn oude fabrieksterrein trekt, en daar tot zijn verbijstering alleen braakland en winkelcentra aantreft. “Als we niets maken, hoe kunnen we dan iets kopen?” vraagt de man zich vertwijfeld af, en hij stemde pro-brexit.

Gele hesjes en klimaatspijbelaars

Jonathan Coe heeft dochters van 21 en 18. Ze gaven hem inspiratie voor pittige discussies tussen een linkse journalist en zijn veel radikalere dochter. Het is goed, zegt hij, dat jongeren ons mensen van middelbare leeftijd erop wijzen hoe conservatief we zijn geworden.

Daarom vindt Coe de klimaatspijbelaars fascinerend en hoopvol. En de gele hesjes. Allemaal uitingen van ongenoegen. De Britten hebben de ontevredenheid gekanaliseerd in de brexit, elders kiezen mensen andere breekpunten.

‘Klein Engeland” is geen Brits brexitboek, maar een Europese roman over ongenoegen overal
Jonathan Coe

Op vrijdag 29 maart, de oorspronkelijke “leave day”, en op zondag 31 maart is Jonathan Coe te gast op Passa Porta in Brussel.