“Een letterlijk brandend actueel thema na afgelopen zomer”: expo in Kortrijk toont kunst over natuur, veerkracht en verbeelding

‘Landschap met dieren’ (fragment) van Roelant Savery

Museum Abby in Kortrijk, vanaf volgend jaar getroffen door zware besparingen, pakt uit met een grote tentoonstelling over natuur in de kunst, met fantasievolle werken van de barokke Roelant Savery tot de hedendaagse verbeelding van Bram Demunter en tientallen andere kunstenaars van nu. “Poëtisch en hoopvol”, zegt curator Sarah Keymeulen.

‘Onderweg naar Mars’ van Leendert Van Accoleyen

Nog voor je binnenstapt bij Abby springt een omgevallen dode boom in het oog. Hij wordt rechtgetrokken met kabels en rust op een gammel ijzeren karretje. ‘Onderweg naar Mars’ heet dit werk van Leendert Van Accoleyen. Een beeld van ontworteling, maar ook van een mogelijk nieuw begin elders. Ontwortelen en herbeginnen: dat geldt ook voor het leven van Roelant Savery, de barokke kunstschilder die centraal staat in deze tentoonstelling. Savery werd in 1576 geboren in Kortrijk, maar moest als kind al met zijn protestantse familie naar het noorden vluchten.

Roelant Savery stond al vroeg bekend als getalenteerde, beloftevolle schilder en hij werd uitgenodigd in Praag, in de hofhouding van de Habsburgse keizer Rudolf II. Behalve boeiende natuur trof hij daar een wonderlijke collectie dieren, planten en mineralen aan uit allerlei windstreken, verzameld in de ‘wonderkamer’ van de keizer-kunstliefhebber. Die bonte beestenboel belandde op de schilderijen van Savery. “Inheemse en exotische dieren in wonderlijke taferelen, die echter dan echt lijken”, zegt Sarah Keymeulen, directeur van Abby en een van de curatoren van deze tentoonstelling.

Dankzij Savery kennen we ook de dodo, wellicht de beroemdste uitgestorven vogel. “Kort voor Savery geboren werd, is de dodo ontdekt op Mauritius , maar de vogel is daarna snel uitgestorven door toedoen van de kolonisatoren. Savery heeft de dodo verschillende keren getekend en geschilderd, waarschijnlijk in opgezette vorm.” Probleem: de taxidermist had de dodo wellicht te dik opgevuld, waardoor we nu een verkeerd beeld hebben van een plompe vogel. De beroemdste dodo van Savery hangt in het Natuurhistorisch museum in Londen. In Abby Kortrijk heeft kunstenares Ruth Aerts mobiele dodo’s van beton aan het plafond bevestigd. Met wat hulp van de bezoekers kunnen ze vliegen, eindelijk!

Kortrijk heeft de grootste en meest diverse verzameling schilderijen van Roelant Savery, waaronder ook twee Vlaamse Topstukken. Voor deze expo zijn ook Savery’s uit andere musea en uit privébezit naar Kortrijk gebracht. Stuk voor stuk werken die uitnodigen om aandachtig te kijken. Altijd zit er wel nog een dier verstopt in het struikgewas. Sarah Keymeulen wijst een geitenhoeder aan, die zich gedraagt als een geit. Of een grillige rotsformatie met een profiel van een man. “Savery was niet enkel een schilder van dieren en landschappen, maar ook iemand die zijn fantasie gebruikte om de meest wonderlijke scenes te verbeelden.”

450 jaar na zijn geboorte hangt het werk van Savery broederlijk naast dat van Bram Demunter (°1993). Ook een kunstenaar uit Kortrijk, die ook internationaal hoge ogen gooit met zijn fantasievolle, drukbevolkte, kleurrijke werk. Wat de 2 gemeen hebben is betovering en oeverloze verbeelding, zegt Sarah Keymeulen. “De magische werelden van Demunter waar zo veel op te zien is doen meteen denken aan die van Savery.” Bram Demunter ging als 17-jarige al kijken naar de schilderijen van Roelant Savery. “Mijn atelier ligt vol met kunstboeken, ook van Savery, waaruit ik elementen haal. Mijn werkt draait rond het interpreteren van de kunstgeschiedenis, maar dan op een chaotische manier.”

Bram Demunter in zijn atelier

“Savery probeerde alle dieren in 1 werk te krijgen, om de wereld te objectiveren. Een wereld die gesloten is. Mijn oplijstingen zijn een complete chaos van ideeën en beelden. Ik werk vanuit het idee dat we constant omringd zijn door beelden. Er zijn nog weinig geheimen. We zijn heel blij als er een nieuwe diersoort ontdekt wordt, maar we weten ook wat we verloren hebben.” Met Savery deelt Bram Demunter “een tragisch verlangen naar een onbestaand landschap, een landschap dat er nooit geweest is.” Opvallend: in zijn schilderijen en sculpturen brengt De Munter ook humor binnen, “het is geen horrorverhaal.” Naast en tussen de illustere Savery’s kunnen tentoonstellen is heel bijzonder, vindt Bram Demunter. Er is zorgvuldig nagedacht over de afwisseling tussen hun kunst, “zodat de werken niet vechten met elkaar en zodat je de ruimte krijgt om alles rustig te bekijken.” 

Op de voorgrond: ‘Sky puddle’ van Nienke Baeckelandt

Andere ruimtes in Abby tonen nog meer Savery-schilderijen naast een bonte collectie hedendaagse kunst als een hedendaagse ‘wonderkamer’. Over natuur, verval en heropleving in allerlei vormen. Met werk van gevestigde namen als Berlinde De Bruyckere, Louise Bourgeois of Otobong Nkanga en een hele reeks jonge kunstenaars.

In de vroegere kapel is een spectaculaire en tegelijk meditatieve installatie te ervaren: een houten rollercoaster waarop een wagentje letterlijk een lied voortbeweegt, een indringende zang voor gelijke rechten voor queer mensen en tegelijk – op en neer, op en neer – een illustratie van veerkracht.

You ask me not to give up up up’ van Pauline Boudry en Renate Lorenz

‘After nature’ is de titel van de expo. Letterlijk: ‘naar de natuur’ geschilderd, maar ook te vertalen als ‘na de natuur’. “Hier is 2 jaar aan gewerkt, maar we hadden niet gedacht dat het thema letterlijk brandend actueel zou worden na de hittedoden en natuurbranden van afgelopen zomer”, zegt directeur Sarah Keymeulen. “We hebben gezien hoe vreselijk het gesteld is met het klimaat en hoe dichtbij het komt.” En toch is het geen sombere tentoonstelling geworden. “We willen eerst en vooral de schoonheid tonen, de veerkracht, de zuurstof van de natuur, de kiem van heropleving die in alles wat groeit en bloeit vervat zit. Het is een poëtische, speelse, warme, hoopvolle expo, die moeilijke thema’s niet uit de weg gaat, maar die aanvliegt vanuit de verbeelding van kunstenaar.”

Hoe hoopvol ook: de nieuwe expo valt samen met een opdoffer voor Abby. De Vlaamse regering heeft beslist om 30 procent van de werkingsmiddelen te schrappen voor dit bovenlokale museum in Kortrijk, dat nog maar sinds de lente van 2025 open is. “We zijn met veel ambitie gestart en hebben ons meteen mooi op de kaart gezet als nieuwkomer. We hebben helemaal geen zin om ons jonge vuur te dempen”, maakt Sarah Keymeulen zich sterk. “Er wordt achter de schermen heel hard gewerkt binnen het team en met de stad om te kijken op welke manier we die middelen kunnen bijpassen. En we proberen ook nog in dialoog te gaan met de Vlaamse regering om te kijken of daar toch oor is voor de verzuchtingen van deze sector die echt heel pijnlijk getroffen wordt.”

De tentoonstelling ‘After nature’ is te bezoeken in Abby Kortrijk tot en met 11 april 2027. Abby werkt ook samen met Natuurpunt om nieuw bos aan te planten in Vlaanderen, daar kun je als bezoeker aan bijdragen. Lees dit artikel ook op vrtnws.be

Ossip Zadkine komt thuis in KMSKA Antwerpen

Zadkine, Ossip (n.1888 – d.1967), La Sainte famille, 1912-1913. Mortier de plâtre, pigments. Musée Zadkine.

Ossip Zadkine, 1 van de grootste beeldhouwers van de 20e eeuw, had een sterke band met België. Het KMSKA in Antwerpen blikt terug op zijn leven en werk met tientallen nu eens innige, dan weer dramatische sculpturen en werken op papier. “Deze tentoonstelling was niet mogelijk geweest zonder de inbreng van vele archieven”, merkt curator Véronique Van Passel op.

“We beginnen met de kers op de taart,” zegt een glunderende Véronique Van Passel,  conservator sculpturen van het KMSKA en curator van de tentoonstelling ‘Ossip Zadkine en België’. We kijken naar een aantal smalle houten figuren, liggend en staand. Een aangrijpend werk van Zadkine uit 1913, dat het Bijbelverhaal van Job en zijn vrienden vertelt. Job werd beproefd door de duivel. Zijn vrienden kwamen op bezoek, maar suggereerden dat hij het zelf gezocht had. ‘De ellende van Job’ werd deze beeldengroep van Zadkine genoemd. De kunstenaar schonk het werk zelf aan het KMSKA in 1936, “een blijk van zijn grote genegenheid voor de Antwerpenaars en dit museum”, zegt Van Passel.

Maar al eerder, in 1928, had Zadkine 1 van de beelden van de vrienden van Job apart verkocht aan een kennis. Dat beeld van Elihu verdween daarna van de radar en is pas recent gevonden in een buitenlandse privéverzameling. In het KMSKA kun je de beeldengroep nu in zijn geheel zien. Met de juiste titel: ‘De vrienden van Job’. “We brengen de beelden voor het eerst in 98 jaar weer samen”, klinkt het trots bij Van Passel. Elihu staat op een aparte sokkel, de hele scène wordt wat dramatisch belicht: “Je ziet hem kijken naar zijn verloren gewaande vrienden. Echt een mooi schouwspel.”

Ossip Zadkine is een grote naam uit de 20-eeuwse beeldhouwkunst. Hij werkte met brons, steen of hout, en zijn grote thema is de menselijke figuur, vaak in intense, dramatische vormen, vol emoties. Hij put geregeld uit de klassieke mythologie. “Mijn generatie leerde hem kennen op de schoolbanken,” herinnert Véronique Van Passel zich. “Maar modes komen en gaan, nu kennen veel minder mensen zijn werk. Hopelijk brengt deze tentoonstelling daar weer verandering in”, 60 jaar na zijn overlijden. Van Passel put hoop uit het feit dat veel mensen het KMSKA gemeld hebben dat ze ook een werk van Zadkine thuis hebben. “Dat toont aan dat hij nog altijd leeft.” De kunstenaar had dan ook nauwe banden met de artistieke wereld in België. Hij nam zo’n 25 keer deel aan groepsexpo’s in België en stelde 15 keer solo tentoon.

Wie was Ossip Zadkine? (1888-1967)

  • Hij werd geboren in Vitebsk, Rusland (nu Wit-Rusland), in een Joods gezin en kreeg een opleiding als meubelmaker
  • Hij vertrok als tiener naar Londen, vestigde zich later in Parijs en werd Fransman
  • Hij was een sleutelfiguur van de internationale avant-gardekunst en evolueerde van kubisme naar expressionisme
  • Zijn bekendste werk is ‘De verwoeste stad’, een in de lucht klauwende figuur in Rotterdam, de stad die kapotgebombardeerd werd in WO II
  • Hij had uitstekende contacten in België en stelde geregeld tentoon in Brussel, Antwerpen of Knokke
  • Veel beelden van Zadkine zijn te zien in de openbare ruimte, zoals  ‘De poëet’ op de dijk van Knokke-Heist of ‘De grote boodschapper’ in Antwerpen, ‘Fenix’ en ‘Orpheus’ in het Middelheimpark
  • Van Zadkine is ook werk geïntegreerd in gebouwen, bijvoorbeeld een fries in een vroegere bioscoop in Brussel, nu een Zara-winkel

Het KMSKA brengt meer dan 100 werken van Zadkine samen, zowel sculpturen als tekeningen, grafiek en ook enkele wandkleden. 9 kunstobjecten komen uit de eigen collectie, aangevuld met bruiklenen uit vele musea én dus ook van privé-eigenaars. Er is ook kunst te bewonderen van tijd- en geestesgenoten, vrienden ook, zoals Modigliani of Chagall. En van Valentine Prax, de echtgenote van Zadkine, die als schilder in de schaduw van haar man bleef. Het KMSKA wil daar verandering in brengen en toont ook een aantal kleurrijke, levendige schilderijen van Prax.

Met Vlaamse kunstenaars als Constant Permeke, Gustave De Smet, Oscar Jespers of Jozef Cantré voelde Ossip Zadkine zich zeer verwant. “Hij is de enige buitenlandse kunstenaar die mocht tentoonstellen te midden van de Vlaamse expressionisten, dus hij was een van hen. We wijden een zaal aan die vriendschappen en je ziet werkelijk 1 op 1 dat ze naar elkaars werk keken.”

Die nauwe contacten met België voor de Tweede Wereldoorlog gaan niet verloren na de oorlog, wel integendeel. Na zijn terugkeer uit de Verenigde Staten raakte Ossip Zadkine goed bevriend met de Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx.In 1950 komt er een historische grote openluchttentoonstelling in het  Middelheimpark. “Dat werd een zeer groot succes en gaf aanleiding tot de biënnales voor de beeldhouwkunst. Zadkine tekent daarvoor de krijtlijnen uit, samen met zijn Britse collega Henry Moore. En hij zaait de kiem voor het Middelheimmuseum dat in 1952 opent.”

“Ossip Zadkine fumant la pipe, debout dans son atelier, accoudé à la sculpture “Formes Féminines”, vers 1930. Photographie. Paris, musée Zadkine.

De kunstwerken in de expo ‘Ossip Zadkine en België’ worden aangevuld met allerlei interessant archiefmateriaal: prachtige zwart-witfoto’s, brieven, catalogi. Ook voor deze tentoonstelling is dat archiefwerk essentieel gebleken, zegt curator Van Passel. Zadkines band met België was eigenlijk nog nooit echt onderzocht. “Ik heb heel veel archieven bezocht en ben vaak beloond geweest tijdens mijn onderzoek, wat een extra motivatie was.” In tijden van besparingen klinkt ook hier dezelfde boodschap: “Zonder dat archiefwerk was deze expositie er nooit geweest, zonder de talrijke foto’s, brieven, vele documenten had ik deze tentoonstelling onmogelijk kunnen staven.”

‘Ossip Zadkine en België ‘ van 31 oktober 2026 tot en met 18 april 2027 in het KMSKA in Antwerpen. Te combineren met de hedendaagse sculpturen van Philip Aguirre. Lees dit artikel ook op vrtnws.

Ossip Zadkine in zijn atelier op 19 maart 1957, toen Fernand Bonneure e.a. hem een bezoek brachten

Fonteinen, standbeelden en putti:  hoe beeldhouwers uit Vlaanderen het mooie weer maakten in Italië

Galleria Borghese_Scultura Moderna

Museum M Leuven presenteert ‘Scultori Fiamminghi’: beeldhouwers uit de Lage Landen die in de 16e eeuw kind aan huis waren in Italië bij pausen en koningen. De werken komen uit grote internationale musea en zijn vaak voor het eerst in ons land te zien. In de tentoonstelling is een gastrolletje weggelegd voor … Manneken Pis.

Giambologna: op het eerste gezicht een Italiaanse naam. Vergis je niet: de man werd geboren als Jean de Boulogne in Douai, in Noord-Frankrijk. Egidio della Riviera? Dat was Gillis van den Vliete uit Mechelen. ‘I Fiamminghi’ werden ze genoemd, te begrijpen als ‘van de Lage Landen’. De hele 16e eeuw lang waren niet enkel schilders, maar ook beeldhouwers uit onze contreien aangetrokken tot de kunst van de oudheid. Ze trokken de Alpen over en gingen eerst en vooral naar Rome, “waar de antieke cultuur met kilo’s marmer tegelijk uit de grond werd gegraven”, zegt curator Marjan Debaene. Dankzij die archeologische vondsten werd de belangstelling voor alles wat Romeins was nog aangewakkerd. “Ze gingen eerst op studiereis, waarbij de renaissance als inspiratiebron diende, maar later gaven ze die renaissance zelf ook vorm”, zegt Marjan Debaene. Sommigen keerden terug naar de Lage Landen, anderen bleven in het warme zuiden.

Giambologna – Jean de Boulogne – was de bekendste ‘Fiammingo’. Na een studie in Rome vestigde hij zich in Firenze, waar hij dankzij een rijke zakenman en bankier in de gratie kwam van de beroemde familie De’ Medici. “Vanaf dan rees zijn ster ten top.” Giambologna had ook contact met Michelangelo. In M Leuven zijn verschillende van zijn sculpturen te zien: een vissende ‘putto’, een typisch mollig jongetje, ooit onderdeel van een fontein. Of een prachtige schrijvende vrouw in terracotta. Kleinere sculpturen als reducties van grotere werken waren een verdienmodel voor de studio van Giambologna. De rijke De’ Medici’s kochten dergelijke beelden als relatiegeschenk.

Ook het atelier van Giambologna is vertegenwoordigd met werk van andere kunstenaars, die hij ‘compagni’ of kameraden noemde. 2 enorme bronzen ‘Geketende gevangenen’ zijn door hem ontworpen, maar door anderen in zijn studio afgewerkt. Ze stonden op de sokkel van een verdwenen ruiterstandbeeld aan de Pont-Neuf in Parijs. Veel van Giambologna’s werk is nu nog altijd te ontdekken in Italië. ‘De roof van de Sabijnse maagd’ (3 verstrengelde lichamen uit 1 blok marmer!) kun je rondom bewonderen op de Piazza della Signoria in Firenze. Voor een park ontwierp hij een monsterlijke reus.  In Leuven te zien op videobeelden, in het echt in Italië. “Dat is zeker een aanrader. Je kunt nog altijd ‘fiamminghi’ zien in Genua, Bologna, Rome of Firenze. Zeker de moeite om eens een roadtrip te ondernemen”, zegt Marjan Debaene.

Terug naar het museum. De meeste sculpturen tonen naakte lichamen en ook dat was typisch voor die tijd. “Het was een emancipatie van het lichaam”, verklaart Marjan Debaene. De anatomische kennis vergrootte, mede dankzij het onderzoek van Andreas Vesalius. En als gevolg van de reformatie wilden beeldhouwers hun vingers liever niet branden aan religieuze afbeeldingen. Vandaar de vele mythologische figuren of Romeinse goden, dynamisch afgebeeld met alle spierbundels erop en eraan.

De expo in Leuven heeft een bijzondere hereniging in petto. De bronzen ‘Sol’ en ‘Luna’ zijn geheimzinnige figuren met een zonne- en een maanmasker. Ze komen uit het Kunsthistorisches Museum in Wenen en het Rijksmuseum in Amsterdam en zijn nu weer samen te zien. De figuren zijn gemaakt door de Antwerpenaar Jacques Jonghelinck, die zijn opleiding ook in Milaan kreeg. Het duo hemellichamen was eerst aan een andere kunstenaar toegeschreven. ‘Sol’ en ‘Luna’ blijken bronzen voorontwerpen van grote beelden die eerst bestemd waren voor Antwerpen, maar uiteindelijk in Spanje terecht zijn gekomen, verduidelijkt Marjan Debaene. “Klassiek kunsthistorisch onderzoek ging hier hand in hand met hoogtechnologische research, waarbij de legering van het brons in kaart werd gebracht.”

M Leuven is erin geslaagd om bruiklenen te krijgen uit zeer gerenommeerde musea als het Uffizi in Firenze, de Vaticaanse musea, het Louvre in Parijs of het Victoria & Albert Museum in Londen. “Ik prijs me gelukkig met een goed internationaal wetenschappelijk comité”, is de verklaring van Marjan Debaene. “Het onderzoek verbond academici en musea. En die musea waren echt bereid om belangrijke stukken in bruikleen te geven.”

Uit de Galleria Borghese komen bijvoorbeeld de ‘3 slapende putti’ van Egidio della Riviera (Gilles van den Vliete): 3 mollige baby’s met krullen en vleugels. Kindjes die je zo in de billetjes wil knijpen. Over putti gesproken: een gastrol in de tentoonstelling is weggelegd voor … Manneken Pis. Ook een putto. In Brussel staat een replica, in Leuven de eerste kopie van het bekende beeldje van Jérôme Duquesnoy. Wiens zoon François later een beeld zou sculpteren voor de Sint-Pietersbasiliek in Rome.

De vele sculpturen in brons, marmer, albast of terracotta worden aangevuld met architecturale ontwerptekeningen of gravures voor kerken of grafmonumenten. De expo begint en eindigt met werk van Pieter Coecke van Aelst, de schoonvader van Pieter Bruegel. Ook Coecke heeft wellicht tijd doorgebracht in Rome. Er is een gigantisch wandtapijt naar zijn ontwerp te zien. De apostel Paulus staat in het midden, maar het zijn toch vooral de drukbevolkte randen met planten en dieren waar je naar kunt blijven kijken. Het wandkleed (4,30 bij  8,24 meter!) is pas gerestaureerd in de vermaarde Koninklijke Manufactuur De Wit in Mechelen. Voor de Italiaans aandoende loggia van het verdwenen stadspaleis ‘Den grooten Sot’ in Antwerpen tekende Pieter Coecke in 1549 de decoraties voor de houten panelen en stutten. Ook die zijn in primeur samengebracht in Leuven.

De tentoonstelling ‘Scultori Fiamminghi’ is te bezoeken in M Leuven tot 28 februari 2027. Lees dit artikel ook op vrtnws.be

Grote Prijs Martine Tanghe

Voor de derde keer reiken we vandaag de Grote Prijs Martine Tanghe uit. Een prijs
die inmiddels een bijzondere plaats heeft verworven in het medialandschap. Met
deze onderscheiding houden we de herinnering levend aan Martine Tanghe: een
vrouw die als geen ander wist dat helderheid, zorgvuldigheid en liefde voor taal geen
luxe zijn, maar een noodzaak om mensen te informeren en te verbinden. Zij wist dat
woorden ertoe doen.
Zoals Martine Tanghe ons toonde hoe krachtig heldere taal kan zijn, zo bewijst
Kristien Bonneure vandaag dat die traditie springlevend is.
Als cultuurjournaliste bij VRT NWS laat Kristien al jarenlang horen hoe rijk,
genuanceerd en tegelijk toegankelijk de Nederlandse taal kan zijn. Ze beschikt over
een zeldzame gave: complexe ideeën en culturele thema’s vertalen naar taal die
iedereen begrijpt, zonder ooit afbreuk te doen aan de inhoud.
Ze maakt moeilijke onderwerpen toegankelijk zonder ze te versimpelen. Ze benadert
het brede cultuurdomein met journalistieke nauwkeurigheid en oprechte
betrokkenheid. Respectvol voor haar onderwerp, maar nooit dweperig. Haar taal is
sereen en tegelijk gezaghebbend. Verzorgd, helder en muzikaal: le ton fait la
musique.
En dus … haar stem. Een stem die rust brengt in een wereld die vaak luid en haastig
is. Een stem die uitnodigt om te luisteren, om stil te staan, om verwonderd te blijven.
Wie naar haar luistert, merkt meteen haar precisie. Ze wikt en weegt, bouwt verhalen
die informeren én raken. Ze hanteert taal als een kunstvorm en legt haar woorden
zorgvuldig op een palet zoals een schilder kleuren mengt. Zo creëert zij nuance,
diepte en schoonheid. Haar rijke woordenschat dient nooit om indruk te maken, maar
altijd om betekenis te geven.
Wat de jury bijzonder waardeert, is dat Kristien haar taalgevoel niet beperkt tot haar
professionele werk. Ook buiten de studio blijft zij dezelfde zorg en hetzelfde respect
voor taal uitstralen. In haar journalistieke werk, haar publieke optredens en haar
engagement voor literatuur, cultuur en erfgoed toont zij elke dag opnieuw dat taal
een toegangspoort is: tot kennis, tot schoonheid en tot elkaar.
Ze bewijst dat verzorgde taal niet elitair hoeft te zijn. Dat journalistieke precisie
perfect samen kan gaan met warmte. Dat respect voor een onderwerp niet leidt tot
afstandelijkheid, maar juist tot betrokkenheid en het vermogen om mensen te raken.
Dat journalistiek tegelijk deskundig, toegankelijk en inspirerend kan zijn.
Dat zij deze prijs ontvangt, is op zich al meer dan verdiend. Maar haar overwinning
krijgt vandaag nog extra glans, want zowel de vakjury als het publiek wezen
onafhankelijk van elkaar exact dezelfde winnaar aan en herkenden in Kristien
dezelfde uitzonderlijke kwaliteit, hetzelfde vakmanschap en dezelfde liefde voor taal.
Wanneer vakgenoten en publiek tot dezelfde keuze komen, dan zegt dat alles en het
maakt deze bekroning extra betekenisvol.
In een editie met vijf sterke genomineerden onderscheidt Kristien zich door haar
unieke stem, haar persoonlijke stijl en haar onmiskenbare talent. Haar ritme, haar
woordkeuze en haar steeds hoopvolle, nieuwsgierige blik op de wereld.
Voor vele mediamakers is zij vandaag een voorbeeld. Aan jonge journalisten toont zij
dat zorg voor taal nog altijd relevant is.
Met haar journalistieke vakmanschap, haar liefde voor taal en haar vermogen om
cultuur dichter bij mensen te brengen, treedt Kristien Bonneure vandaag overtuigend
in de voetsporen van Martine Tanghe.
Van harte proficiat!

Jenny Montigny uit de schaduw, in de zon, het licht en het leven

Het MSK in Gent toont meer dan 200 schilderijen, tekeningen en prenten van Jenny Montigny. Zij was een impressionistische kunstenares met een scherp oog en een groot hart voor het dagelijks leven. Montigny was een leerlinge van Emile Claus, “maar ze hoeft in niemands schaduw te staan”, klinkt het in het MSK.

De begonia’s van Jenny Montigny, 1912-1913, MSK Gent

Jenny Montigny (1875-1937) wordt vaak in 1 adem genoemd met Emile Claus, de impressionistische schilder aan wie het Mudel in Deinze recent een tentoonstelling wijdde die maar liefst 120.000 bezoekers lokte. Montigny was een leerlinge en geliefde van Claus. Daarover verder meer in dit artikel, voor de nieuwsgierigen. Deze expo wil “de kwaliteit, de originaliteit, de veelzijdigheid van Montigny’s werk laten zien, los van haar leraar Claus, met wie ze altijd wordt geassocieerd. Het werk kan echt op zichzelf staan”, zegt curator Marjan Sterckx.

“Waar Claus het licht vindt, vindt Jenny Montigny het licht én het leven. Ze is gefascineerd door het licht in alle seizoenen en op alle momenten van de dag, maar ook door het alledaagse leven rond zich. Dat observeert ze aandachtig, met veel empathie.”

Liefdevolle aandacht had Jenny Montigny zeker voor het schooltje vlak bij haar woning in Deurle. Ze was er kind aan huis en tekende en schilderde ontzettend vaak de kinderen in de klas, op de speelplaats of onderweg naar school. Het zijn wonderlijke werken vol wemelende kleuren en beweging.  “Kijk hoe dat meisje daar staat! Montigny schildert trefzeker en heel gedurfd. Ze weet op een magistrale manier een houding te vatten”, klinkt het bewonderend bij Marjan Sterckx. Kinderen in een wilde rondedans, maar ook kleintjes in een zonovergoten klaslokaal, in toom gehouden door nonnen met brede witte kappen. “Kijk naar dat kindje dat een beetje moe is en zijn hoofd op zijn armen legt. Of naar dat telraam, de blokken met primaire kleuren. En altijd die goed gevulde wangetjes.”

Van op afstand zie je een duidelijk tafereel, maar ga je dichterbij kijken, dan wordt het pas echt interessant bij Jenny Montigny. Je ziet hoe ze met vaste hand heel verrassend kleuren combineert. “Ze wordt steeds brutaler; ze kan letterlijk met 1 penseelstreek de dynamiek van de kinderen suggereren”, legt curator Johan De Smet uit. Schoolscènes waren echt hét thema van Jenny Montigny: “Er is niemand anders, nationaal of internationaal, die dit onderwerp zo geëxploreerd heeft. Ze vond dit onderwerp ook vlakbij haar deur.” Ze moet alleszins veel tijd hebben doorgebracht in het Sint-Jozefsschooltje, dat overigens nog altijd bestaat. 

Jenny Montigny, Klas te Deurle, 1910, Het Kunstuur

Jenny Montigny zocht en vond haar inspiratie ook gewoon thuis. Zo heeft ze een reeks schilderijen en tekeningen gemaakt van haar huishoudster Zoë met haar kleine kinderen. Montigny, zelf kinderloos, beeldt het moederschap bepaald niet geïdealiseerd af. Ze heeft aandacht voor het harde labeur. Zo is er een bijzonder werk waar een kleuter niet bepaald zachtzinnig wordt afsponsd.

Achter een afbeelding van Zoë die haar zoontje de borst geeft, zit een wat pijnlijk verhaal. “We weten dat de huishoudster eigenlijk niet op die manier wilde poseren, omdat ze dat ongepast vond. Montigny heeft toch aangedrongen. Het is een teder tafereel, maar het geeft ook het spanningsveld weer tussen de verschillende klasse van Montigny en haar personeel.”

Ze was van gegoede Gentse komaf, Jenny Montigny, met een eigen huis en atelier en een voorliefde voor de bloemen in haar tuin. In schril contrast daarmee staan de prenten en tekeningen die ze in de Eerste Wereldoorlog maakte in Londen. In een hospitaal portretteerde ze gewonde Belgische soldaten in contrastrijk zwart-wit.

Met het Museum voor Schone Kunsten in Gent heeft Montigny een lange voorgeschiedenis. “In 1892 koopt de stad Gent het schilderij ‘De ijsvogels’ van Emile Claus. Het verhaal wil dat Jenny Montigny dat werk ziet, compleet ondersteboven is en een schilderscarrière wil starten. Zeker weten we dat niet, maar wel zeker is dat ze hier zélf debuteert in 1902, wanneer ze tentoonstelt in het nieuwe museumgebouw”, zegt Johan De Smet.

In 1913 koopt de stad Gent het werk ‘De begonia’s’ van Jenny Montigny. Tuiniers in de weer met gieters op een veld vol begonia’s in volle zomer. Een monumentaal doek dat barst van kleur en licht. In de expo is ook een voorstudie te zien, waar ze op de achterkant iets heeft geschreven: “15 augustus, 18 uur. Het moment van het schilderen was voor haar van extreem groot belang”, zegt Johan De Smet. Als volbloed impressioniste probeert Montigny het verglijden van de tijd en de verandering van het licht te vatten. 

Over de belangstelling voor haar werk had Montigny niet te klagen; ze stelde zeer geregeld tentoon, ook in het buitenland. Ook nu nog is haar kunst zeer geliefd bij verzamelaars. Een groot aantal werken in de expo komt uit privébezit. 

En toch heeft Montigny lang moeten wachten op een grote overzichtstentoonstelling zoals deze. Jarenlang werd vooral haar band met Emile Claus in de verf gezet. Een juicy story. Jenny Montigny, dat was toch zijn leerlinge én minnares? Die na zijn dood maar bloemen bleef leggen op zijn graf, tot de weduwe van Claus hem liet herbegraven in hun privétuin?  “Wat die verhouding tussen hen was, weten we niet. We willen daar niet over speculeren, omdat we dat ook niet zo relevant vinden. Bij mannelijke kunstenaars gaan we ook niet hun hele liefdesleven uitspitten. Het is wel duidelijk dat Claus heel belangrijk geweest is voor haar”, zegt Marjan Sterckx.

“Het zijn de werken die moeten spreken”, vindt Johan De Smet. “Zij  is echt wel een zelfstandige kunstenaar, hij heeft haar hand niet vastgehouden. Ze heeft andere thema’s, een andere stijl. Dat moeten we onthouden: Jenny Montigny was een kunstenaar die helemaal niet in de schaduw moet staan van wie dan ook.”

‘Jenny Montigny. De zon en het leven’ in het MSK in Gent van 10 oktober 2026 tot en met 10 januari 2027.
Lees dit artikel ook op vrtnws.

Literaire klassiekers uit de kast

Van ‘Mariken van Niemeghen’ tot ‘Max Havelaar’ en ‘Oeroeg’: de Nederlandstalige literatuur heeft een lange rij klassiekers. Die canon is nu ook gebundeld in boekvorm en krijgt met een vernieuwde website een plek in de klas. Zo moeten ook leerlingen kennismaken met de grote verhalen uit onze literatuur. Geen eenvoudige opdracht, nu de leesvaardigheid van jongeren onder druk staat. Toch kan het tij keren, zeggen experts.

De literaire canon: dat is een lijst van 50 Nederlandstalige boeken die we tijdloze klassiekers noemen. Van ‘Mariken van Niemeghen’ tot ‘Max Havelaar’ van Multatuli, van ‘Bezette stad’ van Paul van Ostaijen tot ‘Met een klank van hobo’ van Herman de Coninck. De lijst wordt elke 5 jaar geüpdatet, want het gaat om een dynamische canon, die mee evolueert met de tijd en met nieuw onderzoek en inzichten. In de meest recente canon (2025) zijn er nogal wat wijzingen gebeurd: er zitten bijvoorbeeld bijna dubbel zoveel boeken van vrouwelijke auteurs in. Virginie Loveling, Anne Frank of Annie M. G. Schmidt zijn enkele van die ‘nieuwkomers’.

Maar hoe vermijd je dat deze boeken stof vergaren in de kast? Hoe houd je dat literaire erfgoed in leven? Het helpt dat auteurs van nu ermee aan de slag gaan. Tom Lanoye beet zich vast in Reynaert en bracht de brutale vos in een nieuwe versie in boekvorm en op de planken. Maarten Inghels laat in zijn nieuwste roman ‘Achttien’ over kroonprinses Elisabeth opeens het middeleeuwse verhaal van ‘Karel ende Elegast’ binnensluipen.

Om leerlingen van het middelbaar onderwijs nieuwsgierig te maken en meer appetijt te laten krijgen voor die klassiekers, is er de website ‘literaire canon in de klas’. Die is helemaal vernieuwd en bevat kant-en-klare leermiddelen over de canonboeken.  Niet eenvoudig, nu uit de recente PISA-resultaten blijkt dat bijna 3 op de 10 Vlaamse 15-jarigen het basisniveau voor leesvaardigheid niet halen en dat ook bij sterkere lezers het niveau daalt. 

‘De literaire canon in de klas’ promoot daarom een bijzondere methode: het gezamenlijk lezen van rijke teksten, met aandacht voor leesbeleving en dialoog. Met als motto: ‘De drempel laag, de lat hoog’.  “Het lezen zelf moet opnieuw centraal komen te staan. Geen versimpeling van de tekst als uitgangspunt, geen vrijblijvende opdrachten die de eigenlijke leeservaring naar de achtergrond verdringen”, zegt Toon Delanote, educatief medewerker bij de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal en Letteren (KANTL), initiatiefnemer van ‘De literaire canon in de klas’.

Wat dan wel? “Precies het omgekeerde: rijke teksten, serieuze ambitie en een didactiek die leerlingen echt betrekt. Wanneer je teksten niet benadert als leerstof die verwerkt moet worden, maar als iets wat je samen ervaart, dan verandert de dynamiek volledig.”

“De leescrisis laat zich niet keren door de lat lager te leggen”, zegt Judith Van Doorselaer, directeur van de KANTL. “Ook wie moeilijk leest, kan meepraten over de grote vragen die goede literatuur stelt. Dat is het uitgangspunt van deze methode. De leerkracht helpt drempels weg te nemen, zodat de literatuur kan doen waar ze zo goed in is: woorden geven aan ervaringen, de verbeelding prikkelen en andere werelden ontsluiten. Zo groeien jongeren in taal én scherpen ze hun denken.”

Naast de vernieuwde website met allerlei leermiddelen en zelfs concrete tips hoe je boeiend kunt voorlezen, is de recentste canon van de literatuur ook in boekvorm uitgegeven, ‘Boeken die blijven’. Met over alle 50 canonwerken ruime toelichting, fragmenten, context en verwijzingen naar hedendaagse bewerkingen.

  • ‘Boeken die blijven ‘ is uitgegeven bij Lannoo.
  • De website literaire canon in de klas is hier  te raadplegen.
  • Grasduinen in de literaire canon kan hier.

Franciscus, de heilige for all seasons

8 eeuwen geleden stierf Franciscus van Assisi. Kort na zijn dood dook hij al op in Nederlandstalige geschriften en dat is altijd zo gebleven. Het boek ‘Menheer armoe’ laat zien hoe Franciscus door veel schrijvers en kunstenaars naar hun hand is gezet. Ook Louis Paul Boon liet zich door hem inspireren voor een verhaal, dat nu pas is ontdekt.

8 eeuwen al is Franciscus een populaire heilige en al die tijd is hij al prominent aanwezig in de cultuur. Daarover gaat het boek ‘Menheer armoe. Sint-Franciscus in de Lage Landen van Maerlant tot heden’; samengesteld door Kevin Absillis van Universiteit Antwerpen. ‘Menheer armoe’ is een term van schrijver Felix Timmermans, die Franciscus meer dan eens ten tonele heeft gevoerd.

Van Maerlant tot Louis Paul Boon

Al kort na de dood van de heilige, tussen 1276 en 1282, schrijft Jacob van Maerlant, de ‘vader van de Nederlandse literatuur’, een vertaling uit het Latijn van een biografie van Franciscus. Maerlant voelde zich verwant met het ideeëngoed van Franciscus, schrijft Frank Willaert in ‘Menheer armoe’: zijn “sympathie voor de radicale onthechting van Franciscus en zijn volgelingen spoort met zijn afkeer van de buitensporige rijkdom en hebzucht van de machtigen, leken zowel als geestelijken.”

Vele eeuwen later blijft Franciscus inspireren. Opmerkelijk is de recente vondst van een verhaal van Louis Paul Boon. Een niet-gepubliceerd handschrift, dat vermoedelijk de start moest worden van een roman. Boon voert er een ‘Franciskus’ ten tonele, ‘een drop-out van goede wil’ en vermeldt wel 8 keer dat hij op blote voeten loopt. Het handschrift komt uit het Letterenhuis, waar men nog altijd bezig is met de ontsluiting van het archief van Louis Paul Boon. “Dat Boon door een heilige gefascineerd was, is toch wel een ontdekking”, zegt Kevin Absillis.

Verwarrend is het gedweep met Franciscus door extreemrechtse kringen. De Italiaanse dictator Mussolini was fan, maar ook collaborateurs van bij ons. Ward Hermans, leider van de Algemene SS Vlaanderen, schreef na de oorlog vanuit de gevangenis een klagende ‘Litanie aan de H. Franciscus van Assisi.’ Een verklaring zoekt literatuurwetenschapper Kevin Absillis al vroeger, met name in het activisme, de collaboratie in de Eerste Wereldoorlog. “De activisten herkenden in Franciscus de strijd tegen een boosaardige vaderfiguur. Voor hen was dat het vaderland België.”

Later zou Franciscus dan weer als een ‘groene’ heilige worden omarmd door de tegencultuur van de jaren 60, omdat hij materiële rijkdom afwees en zich verzette tegen autoriteit. Zoveel gezindten, zoveel Franciscussen, lijkt het wel. 

Van klassieke heilige tot ecologist

“Aanvankelijk was de devotie en de bewondering voor Franciscus sterk ingebed in de katholieke kerk en tradities. Tot er eind 19e eeuw een eerste moderne biografie van hem verscheen van de Fransman Paul Sabatier. Die was een groot succes, ook bij kunstenaars en schrijvers”, vertelt Kevin Absillis. “Vanaf dat moment werd Franciscus gezien als een hervormer, een rebel, een radicaal” en gingen ook niet-katholieken met hem aan de slag.” Resultaat: Franciscus betekent heel veel dingen tegelijk. “Hij werd ecologist, pacifist, ontspuller en onthaaster, al die moderne betekenissen kun je ook herkennen in Franciscus.”

Franciscus als een multi-inzetbare heilige dus. “Dat heeft hij inderdaad voor op andere heiligen. In geen enkele andere heilige zitten zoveel elementen tegelijk in het levensverhaal en in zijn keuzes die voor de mens vandaag resoneren.” Daar heeft Kevin Absillis wel een verklaring voor. “Terwijl de meeste heiligen vast te pinnen zijn op 1 verhaaltje, heb je bij Franciscus een rijke biografie met allerlei bijkomstige verhalen: het temmen van een wolf, het prediken tot de vogels, het verzet tegen zijn vader, het stichten van de kloosterorde… Voor de ene is Franciscus de dierenvriend, voor de andere een hervormer. Je kunt er heel veel kanten mee op en er werd ook wel selectief gelezen.”

Naast schrijvers waren en zijn muzikanten en componisten in de ban van Franciscus. De Belgische componist Edgar Tinel schreef in 1888 een Sint-Franciscus-oratorium dat een waanzinnig succes kende, met ook internationale uitvoeringen tot in New York. In 1983 schreef de Franse componist Olivier Messiaen de opera ‘Saint François d’Assise’ met de onlangs overleden Belgische zanger José Van Dam in de hoofdrol. Ook Angelo Branduardi verwerkte het leven van Franciscus in een opera. Heel recent kwam superster Rosalía met een liedje dat ‘Mio Cristo piange diamanti’ heet, geschreven vanuit het standpunt van de heilige Clara, 1 van de eerste volgelingen van Franciscus. Of hoe de bewondering voor en de inspiratie door Franciscus 8 eeuwen overspant.

‘Menheer Armoe. Sint-Franciscus in de Lage Landen van Maerlant tot heden’ (verschillende auteurs) is uitgegeven bij Otheo Books.
Lees dit artikel ook op vrtnws.

De schat van Adornes

In Brugge is een vernieuwd museum geopend in de gerestaureerde godshuizen van het Adornesdomein, met de bekende Jeruzalemkapel. Het museum vertelt het onwaarschijnlijke verhaal van de middeleeuwse handelaar en diplomaat Anselm Adornes, van wie de nazaten het domein 600 jaar later nog altijd beheren.

‘Since 1429’ lees je in het logo van het Adornesdomein in Brugge. Bijna 6 eeuwen geleden werd de Jeruzalemkapel ingewijd en al die tijd is het domein in handen van 1 familie gebleven. Nu is de 17e generatie aan de beurt. De adellijke familie de Limburg-Stirum doet dat onder het motto ‘delen om levend te maken, levend maken om te bewaren’. In de nieuwe museumopstelling is de indrukwekkende Adornes-stamboom hedendaags vormgegeven door Isabelle Dubois, en wel in de vorm van een wandtapijt. Geen toeval, want Adornes was destijds een textielondernemer.

De voorbije jaren is het Adornesdomein stap voor stap gerestaureerd en opengesteld. Zo werd bijvoorbeeld de enorme graftombe van Anselm Adornes en zijn echtgenote in de Jeruzalemkapel gerestaureerd. Recent was er nog de onthulling van een met muurschilderingen versierde eenpersoonsbidkapel. Nu zijn de 6 godshuizen opgeknapt, die altijd al tot het domein behoorden. Tot in de jaren 50 van de vorige eeuw woonden er alleenstaande, vrome vrouwen. In die godshuizen is nu het vernieuwde museum ingericht, met een aantal zeer waardevolle objecten uit de familiecollectie en als rode draad het onwaarschijnlijke levensverhaal van Anselm Adornes.

Anselm Adornes (1424–1483), een Bruggeling van Italiaanse afkomst, leidde een redelijk spectaculair leven. Hij was textielondernemer, vertrouweling van het Bourgondische hof, ridder, diplomaat én pelgrim die met open vizier naar Jeruzalem en het Midden-Oosten trok. Tot hij om politieke redenen vermoord werd in Schotland. Zijn grootste en langste reis maakte Anselm naar het Heilig Land, naar Jeruzalem. Daarvan getuigen talrijke kostbare voorwerpen in het museum, vaak voor de eerste keer te zien. Er zijn munten uit de verschillende regio’s die Adornes doorkruiste, vrijgeleiden van bijvoorbeeld de Bourgondische hertog Karel de Stoute of kostbare zilveren objecten, zoals een fijn gesculpteerde verrijzenis van Christus, met relieken van het Heilig Graf in Jeruzalem.  

Zijn kosmopolitische parcours illustreert ook de economische positie van Brugge in die tijd. In het museum zie je meekrap en aluin liggen: kleurstof en bindmiddel voor de textielververij, de business van textielmagnaat Adornes en de basis van zijn macht. Hij bewoog zich in de hoogste kringen. Om een idee te geven: in zijn testament vermeldt hij dat hij 2 kleine Franciscus-schilderijen van Jan van Eyck nalaat aan 2 van zijn dochters.

Nooit eerder aan het publiek getoond: een aantal 14e- en 15e-eeuwse sculpturen, waaronder een hoofd van Maria, een Christus met doornenkroon, een Sint-Jan de Doper of een Madonna met kind. Net als een rijke collectie kerkelijk zilver van de familie, bestemd voor de Jeruzalemkerk. Nu de godshuizen gerestaureerd en beveiligd zijn, kunnen al deze kunstvoorwerpen en documenten in ideale museumcondities worden getoond.

“Het is voor mij belangrijk dat deze tentoonstelling aanvoelt als een intiem verhaal dat je met vrienden deelt”, zegt gravin Véronique de Limburg Stirum. Niet enkel over het leven en de wereld van de verre voorvader, maar ook over “de materiële en spirituele erfenis die hij heeft nagelaten”. Een man die blijft inspireren en “eerlijk gezegd, nog altijd verbazen”, zegt De Limburg Stirum. Het Adornesdomein is een privémuseum. Voor de restauratie kan het wel een beroep doen op Vlaamse steun. “De voorbije jaren heeft Vlaanderen ruim 650.000 euro geïnvesteerd in dit bijzondere domein,” zegt minister van Onroerend Erfgoed Ben Weyts, die het vernieuwde museum zaterdag opende.

Het Adornesdomein in Brugge is open van maandag tot en met zaterdag. 
Lees dit artikel ook op vrtnws.

Expo Jean Brusselmans in Bozar: “Hij schilderde de wereld rond zich, maar op een universele manier”

De oogst – Jean Brusselmans

Bozar in Brussel toont zo’n 120 schilderijen en tekeningen van de Vlaamse kunstenaar Jean Brusselmans, die zijn dagelijkse werkelijkheid in Brussel en Dilbeek een heel eigen, moderne draai gaf. De expo opent onder een slecht gesternte: Bozar krijgt vanaf 2027 geen subsidies meer van de Vlaamse overheid.

Een wel zeer ongelukkige samenloop: net op het moment dat in Bozar de tentoonstelling ‘Jean Brusselmans. Schilder van nature’ opent, krijgt het Brusselse kunstencentrum te horen dat alle Vlaamse subsidies geschrapt worden. En dat terwijl minister van Cultuur Caroline Gennez in het voorwoord van de catalogus schrijft: “Bozar heeft een rijke traditie opgebouwd van grote overzichtstentoonstellingen van Vlaamse kunstenaars”.

Voor de expo zijn zo’n 120 schilderijen, etsen en tekeningen van Jean Brusselmans samengebracht uit vele Vlaamse musea, zoals het KMSKA, het MSK, het Groeningemuseum en voorts ook uit Brusselse en Waalse musea én uit privécollecties. Sommige werken zaten in depots en zijn al tientallen jaren niet meer getoond. Het is een buitenkans om al dat werk van Jean Brusselmans samen te zien. “We hopen dat ook een jonge generatie hem ontdekt. Hij heeft al veel jonge kunstenaars geïnspireerd”, zegt curator Ann Geeraerts. Een van hen is Kristof Santy, die speciaal voor deze expo een eigen monumentale interpretatie brengt van decors die Brusselmans ooit schilderde.

Jean Brusselmans (1884-1953) werd in een zeer bescheiden milieu geboren in Brussel, als zoon van een kleermaker en een naaister met anarchistische sympathieën. Jean kwam na een dozijn adressen in Dilbeek terecht, waar hij zijn huisje ‘De Kouden Haard’ noemde. Het was armoe troef; zijn echtgenote Marie overleed jong.

Modest en authentiek

In de vele interieurs en stillevens in de tentoonstelling zie je hoe Brusselmans huis-, tuin- en keukenthema’s omarmde. “Hij schilderde de wereld rond zich, heel letterlijk. Objecten die elke dag door zijn handen gingen, zoals een rode koffiekan of een bord met een haring. Zijn werk is modest en sober”, zegt Ann Geeraerts. Grappig zijn de behangpapiermotieven of de sneetjes Brussels ‘bloedpanch’ of bloedworst. Al die dagelijkse voorwerpen schikte en herschikte Brusselmans op het doek. “Door die herhaling kwam hij tot een altijd maar betere compositie.” Heel bijzonder is dat er in de tentoonstelling ook enkele onafgewerkte schilderijen van Brusselmans te zien zijn: “Interessant, omdat we de kunstenaar zien denken, op zijn stappen terugkeren, ploeteren, de compositie vormgeven. Dat maakt hem eerlijk en authentiek.”

Het bad van de vagebonden – Jean Brusselmans

Wie van hokjes en etiketten houdt, is eraan voor de moeite bij Brusselmans. “Hij keek heel goed naar de stromingen van zijn tijd en hij pikte van iedereen wel iets mee: de kleur van de Brabantse fauvisten, de bonkige figuren van de expressionisten, de kleurvakken en geometrische vormen van de abstracte kunst”, legt Ann Geeraerts uit. Zijn hoogstpersoonlijke mix is een “eigenzinnige beeldtaal die aanspreekt, kleurrijk en herkenbaar. Maar ook gelaagd met veel complexiteit. Het is dat spanningsveld dat zijn werk zo interessant maakt. Brusselmans maakt geen onderscheid tussen zijn vrouw, een rode kan of een bos bloemen. Het gaat hem om de vorm en de kleur.” En dat levert schilderijen als filmstills op, met een dramatisch effect.

Typisch Brusselmans zijn ook de landschappen, zinderend van zonlicht, of de stormachtige zeezichten. Wie goed kijkt, ziet dat hij in 1 schilderij allerlei technieken gebruikt, zegt Ann Geeraerts. “Zijn spel met verf is ongelooflijk. Kijk naar die luchten en de golven, waar de verf in dikke klodders op ligt. Bloesems schildert hij met dikke knopjes verf.” Op andere plaatsen is de verf net heel vlak, als een vluchtige schets.

Bozar brengt Brusselmans ook in dialoog met werken van andere kunstenaars zoals Piet Mondriaan, Constant Permeke of Fernand Léger. Er is ook een aantal boeiende tekeningen en etsen van Brusselmans te zien. Brusselmans en Bozar: een geschiedenis die ver teruggaat in de tijd. Zijn eerste solotentoonstelling bracht hij in het Paleis voor Schone Kunsten in 1931 en er volgden er nog vele. Brusselmans ontwierp ook theaterdecors voor opera’s. Nu is hij er terug voor de eerste grote retrospectieve in 45 jaar.

‘Jean Brusselmans. Schilder van nature ‘ in Bozar van 2 oktober 2026 tot 31 januari 2027.
Lees dit artikel ook op vrtnws.

Andy Warhol: All tomorrow’s parties

In de Herbert Foundation in Gent is uniek archiefmateriaal van pop-artkunstenaar Andy Warhol te ontdekken: boeken, affiches, tijdschriften en ook een hele reeks experimentele films. Ze geven een tijdsbeeld van een creatief New York in de jaren 60: van de beroemde banaan op een plaat van The Velvet Underground tot urenlange stille beelden van de Empire State Building.

Een blik Campbell’s tomatensoep of het portret van Marilyn Monroe: Andy Warhol (1928-1987) is overbekend van zijn kleurrijke zeefdrukken, te zien in veel musea en een oneindig aantal keer gekopieerd. In Gent is een andere kant van de kunstenaar te ontdekken: zijn creatieve drukwerk en de vernieuwende films die hij draaide. Het archiefmateriaal komt uit de collectie van kunstverzamelaars Annick en Anton Herbert (zie verder in dit artikel), de films zijn bruiklenen van The Andy Warhol Museum in Pittsburgh in de Verenigde Staten.

“Annick en Anton Herbert waren zeer gefascineerd door de figuur van Warhol en vooral door zijn radicale positie tegenover het conservatieve kunstklimaat. Dat zie je hier in een brede waaier boeken, posters, drukwerk en ook het tijdschrift dat hij heeft opgericht, ‘Interview Magazine'”, legt Laura Hanssens uit, directeur van de Herbert Foundation. Dat drukwerk is heel divers: een pop-upboek waaruit – alweer – een blik tomaten of een ridderkasteel opwipt, catalogi, affiches van tentoonstellingen met beroemde, provocerende uitspraken van Warhol: “I like boring things” (ik hou van saaie dingen) of “I never read, I just look at pictures” (ik lees nooit, ik kijk alleen naar prentjes). En ook zijn visionaire slogan: “In the future everybody will be famous for 15 minutes” (in de toekomst zal iedereen 15 minuten beroemd zijn).

Een bijzonder item is het boek ‘A, A novel by Andy Warhol’. Schreef Warhol ook romans? Het blijkt een weergave van allerlei scènes in zijn beroemde atelier ‘The Factory’ in New York. Een vrijwel letterlijke transcriptie van gesprekken met iedereen die er toevallig langskwam. “Carefully unplanned” (zorgvuldig ongepland) was de werkwijze van Warhol, zegt Laura Hanssens. “Ik denk dat Warhol steeds het medium uitdaagde en een manier van werken had waarbij hij zich schijnbaar op de achtergrond plaatste. Het werk realiseerde zichzelf.”

“Daarbij heeft The Factory een heel belangrijke rol gespeeld, zijn studio waar hij zich omringde met kunstenaars, muzikanten, dansers, ‘superstars’ die elk op hun eigen manier bijdroegen aan zijn werk.” Maar daar niet altijd erkenning voor kregen. De titels van de hoofdstukken in het boek ‘A’ zijn veelzeggend: ‘Drag party’ of ‘Sugarplum interrogates Drella’. Drella, een combinatie van Dracula en Cinderella (Assepoester) was de bijnaam van Andy Warhol. Muzikanten Lou Reed en John Cale, 2 habitués van The Factory, hebben na de dood van Warhol een eerbetoon op plaat gezet, getiteld ‘Songs for Drella’.

The Factory was ook de bijenkorf waar de groep The Velvet Underground kind aan huis was, met onder meer Lou Reed, John Cale en de Duitse zangeres Nico. Zij zong het nummer ‘All tomorrow’s parties’, de titel van de tentoonstelling in Gent. Voor het debuutalbum uit 1967 van The Velvet Underground ontwierp Andy Warhol de legendarische hoes met de banaan, ook te bewonderen in Gent.

VRT-journalisten met een missie

Tussen 2 haakjes: oud-VRT-collega’s Jef Lambrecht en Johan Janssens zijn er in de late jaren 70 in geslaagd om in The Factory te raken. Ze werden ontvangen door Andy Warhol, zijn manager Fred Hughes en kunstenares Brigid Berlin, of Brigid Polk, 1 van de ‘superstars’ rond Warhol. Een interview met Warhol zat er evenwel niet in. De VRT-journalisten, op vakantie maar met een missie, werden achtergelaten bij een assistent. Lambrecht kon Warhol later wel ondervragen toen hij in België schilder Paul Delvaux bezocht.

De kleurrijke menagerie van The Factory duikt ook op in de films van Andy Warhol. Tussen 1963 en 1968 maakte Warhol maar liefst 600 (!) films. In Gent zijn er de komende maanden 22 te zien – af en toe worden ze gewisseld. Er zijn 13 ‘Screentests’ bij, korte portretten van bekende mensen in The Factory. Bob Dylan, Lou Reed, Nico, actrice Edie Sedgwick, kunstenaar Marcel Duchamp of schrijfster Susan Sontag: je ziet hen vertraagd bewegen. De ene kijkt onwennig in of naast de camera, de andere steekt zelfverzekerd een sigaret op. Warhol maakte zo’n 400 van deze ‘Screentests’.

“In die vroege films speelt Warhol met tijd”, zegt Laura Hanssens. “De films waren opgenomen met 24 beelden per seconde, maar werden afgespeeld met 16 beelden per seconde. Daardoor krijg je een vertraging en een dromerig karakter.” Helemaal traag is de film ‘Empire’, waarbij Warhol de beroemde wolkenkrabber Empire State Building in New York filmde van 8 uur ’s avonds tot 3 uur ’s nachts. “Je ziet heel langzaam hoe de avond valt en de lichtjes van de stad aan gaan. Verder gebeurt er eigenlijk niets. Het is een vertraging en een verstilling die zeker ook vandaag de dag nog uitdagend is als kijker.” En dat 485 minuten lang.

In andere films zoals ‘Camp’ komt de nauwelijks georganiseerde chaos van The Factory in beeld, in een talentshow met poëzie en zang. Direct en ongepolijst, amateuristisch in beeld gebracht. “The sound is terrible, the technique is awful, but the people are fantastic”, aldus Andy Warhol. Geluid en techniek zijn verschrikkelijk, maar de mensen zijn geweldig. De films doen sterk denken aan de rommelige video’s die je nu op sociale media ziet. Warhol maakte zijn films in een periode waarin er strenge censuur bestond in de Amerikaanse filmindustrie. De prenten vertonen was niet eenvoudig. Geregeld viel de politie binnen en werden de filmrollen in beslag genomen. In Europa was er meer openheid van geest, bijvoorbeeld op filmfestivals. Affiches daarvan zijn ook te zien in Gent. 

De expo in Gent toont ook een hele selectie van ‘Inter/VIEW’, het beroemde tijdschrift dat Andy Warhol opstartte in 1969. Je ziet hoe het blad eerst ‘Inter/View Andy Warhol’s Film Magazine’ heette, met bijvoorbeeld een themanummer over ‘Death in Venice’ van Luchino Visconti of ‘Satyricon’ van Federico Fellini. Later verbreedde het blad naar kunst, muziek, mode en popcultuur, ‘hoge’ en ‘lage’ cultuur door elkaar, met veel beroemdheden. Ook na de dood van Warhol in 1987 bleef Interview bestaan. Nu nog verschijnen er 6 nummers per jaar.

Wat is nu de aantrekkingskracht van al dat Warholmateriaal? “Ik hoop en denk dat mensen een andere Warhol gaan ontdekken dan diegene die ze kennen. Hier worden geen popartwerken getoond, geen zeefdrukken.” “Je ziet een Warhol die op een interessante, radicale manier met heel veel humor verschillende media exploreert. Hij brengt een New Yorkse sfeer in beeld die van een ongelooflijke creativiteit getuigt en daardoor ook een inherente destructie in zich had. Een tijdsdocument dat enorm fascineert”, zegt Laura Hanssens.

Herbert Foundation

Ook de locatie van de tentoonstelling is bijzonder: de Herbert Foundation, een uitgestrekt domein in hartje Gent. In een voormalige 19e-eeuwse fabriek van stoommachines zijn er tijdelijke tentoonstellingen, nu dus Andy Warhol. In een vroegere kaderfabriek uit 1920 is de collectie hedendaagse kunst van wijlen Anton en Annick Herbert ondergebracht. “Zij zijn met hun collectie begonnen in de vroege jaren 70 en hebben zo’n 30 jaar zeer intensief zo’n 45 kunstenaars van hun generatie gevolgd, zowel nationaal als internationaal. Eerst vooral conceptuele kunst, minimal art of land art, later de jongere generatie zoals Jan Vercruysse. Ook Marcel Broothaers hebben ze gevolgd van in het prille begin. Er was sprake van een nauwe vriendschap”, zegt Laura Hanssens, directeur van de Herbert Foundation.

Het echtpaar Herbert had geen kinderen. Uiteindelijk verkochten ze een deel van hun verzameling om de Herbert Foundation op te richten, met het oog op de toekomst. “Wij staan in voor de zorg voor de collectie en het archief. De collectie is afgerond, maar het archief kan wel nog groeien. Daarnaast was het hun wens dat hun levenswerk publiek te zien zou zijn.” Vroeger was dit een privéverzameling hedendaagse kunst . “Slechts heel uitzonderlijk kregen mensen toegang. Sinds 2013 zijn er wel tijdelijke tentoonstellingen en sinds enkele jaren kun je ook de vaste collectie ontdekken. Veel werken werden door de kunstenaars zelf opgesteld in de ruimtes.” Die ruimtes, dat zijn de gigantische witgeschilderde werkplaatsen van de vroegere fabriek. Op 4 verdiepingen krijgt de kunst alle plaats, van de datumschilderijen van On Kawara tot de enorme stalen constructies van Donald Judd en de geometrische sculpturen van Sol LeWitt.

De leefruimte van de Herberts in dezelfde voormalige fabriek bleef spartaans. “Daar werd geen kunst getoond. Voor hen had kunst geen decoratieve functie, maar verdiende ze een ruimte die zich ten dienste stelde van de kunst. Toen ze hier woonden, stonden er in de zalen op verschillende plaatsen stoeltjes, zodat ze echt dagelijks konden kijken en opnieuw kijken.” De vaste collectie en de leefruimte zijn enkel te bezoeken op zondag, via reservatie en met een gids. Een bijzondere extra is de gastenkamer, al even spaarzaam ingericht. Tijdens ‘Chambres d’amis’, het beroemde kunstproject van Jan Hoet in 1986, werd de kamer met strepen beschilderd door Daniel Buren. Het werk is getiteld ‘Le décor et son double’. De spiegelversie ervan is op dit moment te zien in het S.M.A.K. in Gent, de originele kamer in de Herbert Foundation.

De tentoonstelling ‘All tomorrow’s parties ‘ met films en drukwerk van Andy Warhol in de Herbert Foundation in Gent , van 27 september 2026 tot 27 juni 2027, op vrijdag-, zaterdag- en zondagnamiddag. De vaste collectie is enkel op zondagnamiddag en op reservatie te bezoeken. 

Lees dit artikel ook op vrtnws.